BAHAGI 2
Nalaglag ang puso ni Mateo sa kanyang dibdib habang nakikinig mula sa likod ng manibela. Ang sigaw ni Kapitan Arnel ay umalingawngaw sa makipot at maalikabok na eskinita, sapat upang magsilip ang mga naninirahan sa mga kalapit na barung-barong. Ang mga mukha ng mga kapitbahay ay balot ng takot at lungkot, walang sinumang nangahas na mamagitan habang dalawang matipunong lalaki na nakaitim ang pumaligid kina Mang Celso at Aling Corazon.
“Celso, nasaan ang ₱500,000 na pondo?” bulyaw muli ni Kapitan Arnel habang marahas na iwinawasiwas ang isang makapal na folder sa harap ng mukha ng kanyang ama. “Huling araw na ngayon! Kung hindi mo ilalapag ang kalahating milyon, huwag kang magkakamaling isipin na patatawarin ka ng lupon ng kooperatiba! Alam ng buong barangay na ikaw ang ingat-yaman ng donasyon para sa patubig at pabahay!”
Nanatiling nakayuko si Mang Celso. Ang sako ng bigas na kanina lamang ay pasan niya ay naibaba na sa lupa sa tabi ng saklay ni Mang Dado. Nanginginig ang mga binti ng matanda sa loob ng kupas nitong pantalon. Mahigpit na hawak ni Celso ang isang lukot at madilaw na resibo, halos mapunit sa higpit ng pagkakahawak ng kanyang magaspang na palad.
“Kapitan… maawa ka naman,” garalgal ang tinig ni Aling Corazon. Humakbang siya pasulong upang protektahan ang kanyang asawa, ngunit marahas siyang itinulak pabalik ng isa sa mga bantay ng kapitan. “Alam mong hindi kinuha ni Celso ang perang iyan. Noong nakaraang buwan pa namin ibinigay ang kabuuang donasyon sa inyong opisina! Bakit mo kami pinaparatangan sa kasalanang hindi namin ginawa?”
“Wala akong pakialam sa satsat mo, Corazon!” singhal ni Arnel. “Ang papel ang nagsasalita! Ayon sa audit ng munisipyo, may nawawalang pondo para sa communal irrigation project. At dahil ang asawa mo ang humahawak ng pirma at pondo noong nabubuhay pa ang yumaong si Mayor, siya ang mananagot! Kung ayaw ninyong mabulok sa kulungan ang pamilya niyo, ibenta niyo ang lumang lupa at ang bagong bahay niyo sa bayan!”
Mula sa loob ng kanyang kotse, halos mabasag ang manibela sa higpit ng pagkakahawak ni Mateo. Nagpupuyos ang kanyang kalooban. Sa unang sandali, naghalo ang galit, hiya, at matinding pagkalito. Naisip niya: Bakit baon sa utang at kaso ang mga magulang ko? Bakit sila humantong sa ganitong kahihiyan samantalang buwan-buwan ay nagpapadala ako ng ₱200,000? Ipinangsusugal ba ito ni Tatay? O baka naman totoo ang paratang ng kapitan na nagkamali sila sa pamamahala ng pondo?
Hindi na nakatiis si Mateo. Pinihit niya ang pinto ng kotse, ibinagsak ito nang malakas, at mabilis na naglakad patungo sa umpukan. Ang tunog ng kanyang sapatos na panlalaki sa tuyong lupa ay lumikha ng kakaibang ingay na nagpatahimik sa mga nagtatalo.
“Anong kaguluhan ito?” malamig at matalim na tanong ni Mateo.
Lumingon si Kapitan Arnel. Nang makita ang isang matangkad na lalaking nakasuot ng plantsadong polo, may mamahaling relos sa braso, at may awtoridad sa bawat hakbang, napatigil ang kapitan. Subalit ang higit na nabigla ay sina Mang Celso at Aling Corazon. Nang magtama ang paningin ng mag-asawa at ng kanilang anak, tila binagsakan sila ng langit. Namutla si Aling Corazon at napahawak sa kanyang dibdib.
“M-Mateo?” pabulong na wika ng ina, tila mas natatakot na makita siya roon kaysa sa pananakot ng kapitan. “A-anak… bakit ka narito? Akala ko ba nasa Maynila ka?”
Hindi sumagot si Mateo sa kanyang ina. Tinitigan niya si Celso, na hindi man lang makatingin sa kanya nang diretso at tila nais magpalamon sa lupa dahil sa labis na hiya. Binalingan ni Mateo ang kapitan na may nakakalokong ngiti sa labi.
“Ikaw pala ang anak nilang mayaman sa Maynila,” uyam ni Kapitan Arnel, pinagpag ang kanyang polo na tila nagmamalaki. “Tamang-tama ang dating mo, Mateo. Ikaw na ang magbayad sa kasalanan ng mga magulang mo. Limang daang libong piso lang naman para hindi mabilanggo ang ama mo. Matagal ka nang pinagtatakpan ng tatay mo, pero ngayon, batas na ang kaharap niya.”
“Batas?” sagot ni Mateo, humakbang palapit hanggang sa magkatapat ang kanilang mukha. “Kung batas ang pinag-uusapan natin, Kapitan, bakit walang kasamang pulis o sheriff? Bakit mga goons mo lang ang dala mo? At anong karapatan mong itulak ang nanay ko?”
“Wag kang magmatapang dito sa teritoryo ko!” asik ng kapitan, bagamat umatras ito nang bahagya nang mapansin ang matipunong pangangatawan ni Mateo. “Tanungin mo ang tatay mo kung saan niya dinala ang pera ng baryo!”
Tumingin si Mateo sa kanyang ama. “Tatay, totoo ba? Totoo ba na may utang kayo? Na may ninakaw kayong pondo?”
Umiyak si Mang Celso. Ang luha ng matanda ay gumawa ng bakas sa maalikabok nitong pisngi. “Wala akong ninakaw, Mateo… Patawarin mo ako, anak. Patawarin mo kami ng nanay mo kung nadamay ka pa rito. Pero sumusumpa ako sa harap ng Panginoon, wala akong kinuha kahit isang sentimo.”
“Kung ganoon, bakit ka nananahimik?” giit ni Mateo, sumisikip ang dibdib sa galit at hinagpis. “Bakit parang mga pulubi kayong namumuhay? Nasaan ang ₱200,000 na pinapadala ko buwan-buwan? Nasaan ang sasakyan? Nasaan ang bahay na binili ko para sa inyo? Bakit kayo nagtitiis sa ganitong impiyerno?!”
Sa gitna ng tensiyon, sumingit ang matandang si Mang Dado na nakasaklay. Nanginginig ang boses nito habang nakikiusap kay Mateo. “Hijo… wag mong husgahan ang mga magulang mo. Kung alam mo lang… kung alam mo lang ang totoong dahilan kung bakit sila nagtitiis…”
“Dado, tumahimik ka!” putol ni Kapitan Arnel, halatang kinakabahan sa maaaring sabihin ng matanda. “Umalis kayo rito! Celso, bukas ng umaga, kapag wala ang pera, papapulis ko kayo!”
Ngunit bago pa man makatalikod si Arnel, hinablot ni Mateo ang kwelyo ng kapitan nang buong puwersa. Nagtangkang lumapit ang dalawang bantay, ngunit may dalang matinding bagsik ang mga mata ni Mateo na nagpatigil sa kanila. “Walang aalis hangga’t hindi lumilinaw ang lahat. At kapag napatunayan kong nanggigipit ka lang, sisiguraduhin kong hindi ka lang mawawalan ng posisyon—mabubulok ka sa kulungan kasama ang lahat ng ari-arian mo.”
Iwinaksi ni Mateo ang kapitan, na napilitang umatras kasama ang kanyang mga tauhan, sumakay sa itim na van at mabilis na humarurot palayo habang nag-iiwan ng makapal na alikabok.
Naiwan ang katahimikan sa makipot na daan. Ang tanging naririnig ay ang mahinang paghikbi ni Aling Corazon at ang mabibigat na paghinga ni Celso. Tumingin si Mateo sa paligid. Ang mga tagpi-tagping dampa, ang mga bata na payat at walang sapin sa paa, at ang mga matatandang nakatunghay sa kanila na may mga matang puno ng pasasalamat at lungkot.
“Pumasok muna tayo sa loob, anak,” mahinang aya ni Aling Corazon, marahang hinawakan ang braso ni Mateo. “Ipapaliwanag namin sa iyo ang lahat.”
Pumasok sila sa dampa ni Mang Dado. Maliit lamang ito, gawa sa pinagtagpi-tagping kahoy at sako. Sa loob, nakalatag ang mga banig kung saan may nakaratay na isang dalagita na may sakit, nakakabit sa isang lumang oxygen tank. Sa tabi ng kama ay nakasalansan ang mga gamot at mga resibo na kapareho ng hawak ng kanyang ama kanina.
Naupo si Mang Celso sa isang lumang bangkito, ang kanyang ulo ay nakayuko pa rin. Hindi na mapigilan ni Mateo ang bugso ng kanyang damdamin. “Tay, Nay, sabihin niyo sa akin ang totoo. Hindi ako nagpakapagod magtrabaho sa Maynila, magpundar ng mga negosyo, para makita kayong ganito. Akala ko ba maayos ang buhay ninyo? Bakit kayo nagtitiis na maglakad ng tatlong kilometro? Bakit niyo ibinibigay ang pera sa iba habang kayo ay nagtitiis sa sirang tsinelas at kupas na damit? Nilulustay niyo ba ang pera ko para sa ibang tao habang sarili ninyong kapakanan ay pinababayaan ninyo?”
Tumingin si Aling Corazon sa kanya, namumula ang mga mata. Mula sa kanyang lumang bayong, inilabas niya ang isang makapal na notebook na may listahan ng mga pangalan at halaga. Ibinigay niya ito kay Mateo.
Nang buksan ni Mateo ang notebook, tumambad sa kanya ang maayos at malinis na sulat-kamay ng kanyang ama. Sa bawat pahina, may nakatalang mga petsa, pangalan, at eksaktong breakdown ng gastusin:
-
dialysis ni Mang Dado – ₱24,000
-
chemotherapy ng anak ni Aling Susan – ₱35,000
-
matrikula ng 12 iskolar sa kolehiyo sa karatig-baryo – ₱60,000
-
feeding program at bitamina para sa 80 bata sa relocation site – ₱30,000
-
buwanang pondo para sa communal cooperative na ninakawan ng pondo – ₱50,000
Nanginig ang mga kamay ni Mateo habang binabasa ang mga numero. Ang eksaktong kabuuan sa bawat buwan ay pumapatak sa ₱199,000 hanggang ₱200,000. Walang natitira kahit isang libo para sa pansariling luho ng kanyang mga magulang.
“A-ano ito?” nauutal na tanong ni Mateo, unti-unting lumalambot ang kanyang tinig.
Huminga nang malalim si Mang Celso, inangat ang kanyang mukha na basang-basa ng luha. “Mateo, anak… natatandaan mo pa ba noong sampung taong gulang ka? Noong naaksidente ka sa ilog at nabagok ang ulo mo?”
Natigilan si Mateo. Bahagyang nanariwa sa kanyang alaala ang panahong iyon. Mahirap lamang sila noon. Magsasaka ang kanyang ama at naglalabada ang kanyang ina.
“Wala tayong pambayad sa ospital noon,” patuloy ni Celso, nanginginig ang boses. “Halos mamatay ka na dahil sa pagdurugo sa utak. Lumapit ako sa munisipyo, lumuhod ako sa mga mayayaman sa bayan, pero walang pumansin sa akin. Alam mo ba kung sino ang nagligtas sa iyo?”
Itinuro ni Celso ang labas ng dampa, patungo sa mga tagpi-tagping barung-barong. “Ang mga taong nakatira rito. Si Dado na nagbenta ng nag-iisa niyang kalabaw para may maipambayad tayo sa paunang deposito sa ospital. Si Aling Susan na nagsanla ng kanyang kasunduang lupa para mabili ang gamot mo. Ang buong baryo ng San Isidro ay nag-ambag ng barya-barya—ang iba ay hindi kumain ng tatlong araw—para lamang mabuhay ka.”
Tila binuhusan ng nagyeyelong tubig si Mateo. Napasandal siya sa dingding na tabla.
“Nang gumaling ka, lumuhod kami ng nanay mo sa harap ng kapilya,” umiiyak na sabi ni Celso. “Nangako kami sa Diyos at sa mga taong ito na kapag dumating ang araw na makatayo tayo sa sarili nating mga paa, hindi namin sila pababayaan. At nang magtagumpay ka, anak… nang simulang pumasok ang biyayang ipinapadala mo… hindi namin magawang magpakasasa sa karangyaan habang ang mga taong nagligtas sa buhay mo ay namamatay sa gutom at sakit.”
Bawat salita ng kanyang ama ay tila punyal na tumatarak sa puso ni Mateo. Duguang puso ang bumalot sa kanya nang mapagtanto ang kabangisan ng kanyang sariling paghuhusga. Akala niya ay nilulustay ng kanyang mga magulang ang pera. Akala niya ay naging pabaya sila o kaya’y naging biktima ng panlilinlang. Ngunit ang totoo, ang perang ipinapadala niya ay naging dugong nagbibigay-buhay sa isang buong komunidad na minsan nang nagligtas sa kanya mula sa bingit ng kamatayan.
“At si Kapitan Arnel?” tanong ni Mateo, basag ang tinig. “Bakit niya kayo sinisingil ng kalahating milyon?”
Mapait na ngumiti si Aling Corazon. “Dahil dalawang taon na ang nakalilipas, ibinenta namin ang modernong bahay at ang pick-up truck na iniregalo mo sa amin.”
Nanlaki ang mga mata ni Mateo. “Ibinenta ninyo?”
“Opo, anak,” pag-amin ng ina. “Ginamit namin ang pera upang bilhin ang lupang ito mula sa dating may-ari bago pa ito mabili ng mga commercial developers na gustong magpaalis sa kanila. Ipinangalan namin ang lupa sa isang kooperatiba para sa mga mahihirap, at si Tatay mo ang ginawang tagapamahala. Ngunit nang manalo si Arnel bilang kapitan, gusto niyang agawin ang titulo ng lupa upang ibenta sa isang quarrying company. Gumawa siya ng mga pekeng dokumento, pinalabas na may ninakaw na pondo si Celso sa patubig, at ginigipit kami upang isuko ang orihinal na titulo ng lupa.”
Napaluhod si Mateo sa harap ng kanyang ama. Ang yabang, ang galit, at ang lahat ng hinanakit sa kanyang puso ay naglaho na parang bula, napalitan ng matinding hiya at walang kapantay na paggalang. Hawak niya ang magaspang at sugatang mga kamay ni Celso, idiniin ito sa kanyang noo habang umaagos ang kanyang mga luha.
“Patawarin niyo ako, Tay… Nay… Patawarin niyo ako,” hikbi ni Mateo. “Naging bulag ako. Akala ko napakadakila ko na dahil nagpapadala ako ng pera buwan-buwan. Hindi ko man lang inusisa ang tunay ninyong kalagayan. Hinusgahan ko kayo…”
Hinaplos ni Corazon ang buhok ng kanyang anak. “Wala kang kasalanan, Mateo. Ginawa mo ang lahat bilang mabuting anak. Ayaw lang namin na maging pabigat sa iyo ang mga suliranin dito sa probinsya.”
Tumayo si Mateo, pinahid ang kanyang mga luha, at muling nag-iba ang anyo ng kanyang mukha. Nawala ang lungkot; napalitan ito ng matibay na determinasyon ng isang anak na handang ipaglaban ang dangal ng kanyang mga magulang.
“Hindi na kayo mag-iisa rito, Tay,” wika ni Mateo nang may mariing diin. “Kung pera at kapangyarihan ang ginagamit ni Kapitan Arnel para tapakan kayo, ipapakita ko sa kanya kung ano ang kayang gawin ng perang pinaghirapan sa malinis na paraan. Hindi niya makukuha ang lupang ito, at sisiguraduhin kong pagbabayaran niya ang bawat luha na pumatak sa inyo.”
