BAHAGI 2: ANG PAGSALUDO AT ANG NAKATAGONG KATOTOHANAN
Nang makita ng Heneral si Berting, tumigil ito sa paglalakad. Tatlong dipa ang layo, nagtama ang kanilang mga mata. Sa gitna ng alikabok at init ng tanghali sa baryo, tila tumigil ang pag-ikot ng mundo para sa mga nanonood.
Ang inaasahan ng mga tao—lalo na ni Mang Kanor at ng mga kainuman nito na nakatunghay mula sa tindahan ni Aling Bebang—ay aarestuhin si Berting. Inakala nilang posas ang ilalabas ng mga armadong sundalo. Baka totoo ngang takas siya, o kaya’y may nagawang malaking krimen sa militar kaya siya nagtago sa baryo nang walang dalang kahit anong pagkakakilanlan.
Ngunit nagkamali silang lahat.
Dahan-dahang itinaas ng apat na bituing Heneral ang kanyang kanang kamay, idinikit ang dulo ng daliri sa gilid ng kanyang sombrero, at buong giting na sumaludo. Isang marangal, matikas, at matapat na saludo ng pinakamataas na pinuno ng sandatahang lakas sa isang hamak na lalaking nakatsinelas at may hawak na walis-tingting.
Kasabay nito, ang sampung sundalong naka-full battle gear na nakapaligid sa jeep ay sabay-sabay ding tumayo nang tuwid, humarap kay Berting, at sumaludo. Ang tunog ng kanilang mga bota sa tuyong lupa ay umalingawngaw sa buong baryo.
Nabitawan ni Mang Kanor ang baso ng gin na hawak niya. Nabasag ito sa semento, ngunit walang lumingon sa kanya. Ang mga tsismosang kanina lamang ay nagbubulungan sa ilalim ng puno ng mangga ay napanganga at napatakip sa kanilang mga bibig. Si Kapitan, na kabababa lang mula sa kanyang motorsiklo dahil sa balitang may militar, ay napako sa kanyang kinatatayuan, nanginginig ang mga labi.
Binitiwan ni Berting ang walis. Dahan-dahan niyang inayos ang kanyang pagkakatayo. Ang baluktot at tila pagod niyang likod ay biglang umunat. Ang kanyang mga mata na dati’y lubog at malungkot ay nagliwanag ng isang pamilyar na bagsik at dangal ng isang tunay na mandirigma. Buong higpit at pormalidad din siyang sumaludo pabalik sa Heneral.
“Bumaba ang kamay, Sarhento,” mahinahong utos ng Heneral, ngunit may panginginig sa kanyang boses.
Nang ibaba nila ang kanilang mga kamay, lumapit ang matandang Heneral kay Berting. Hindi na ito naghintay ng anumang pormal na protokolo; bigla nitong niyakap si Berting nang mahigpit habang tinatapik-tapik ang balikat ng binata.
“Akala ko hindi na kita muling makikitang buhay, Roberto,” bulong ng Heneral. Sa unang pagkakataon, nakita ng mga taumbayan na ang isang 4-Star General—isang taong kinatatakutan at iginagalang ng buong bansa—ay nagpahid ng luha sa gilid ng kanyang mata.
“Buhay pa po ako, General Dela Cruz, Sir,” sagot ni Berting, mababa ngunit matatag ang boses. “Naka-survive po, kahit paano.”
Humiwalay ang Heneral sa pagkakayakap at tiningnan ang mga peklat sa mukha at leeg ni Berting. Bakas sa mukha ng opisyal ang labis na sakit at paggalang. Pagkatapos ay lumingon ang Heneral sa paligid. Napansin niya ang pulutong ng mga tao sa tindahan ni Aling Bebang, ang mga mukhang natatakot, nagtataka, at nahihiya.
“Ito ba ang iyong baryo, Berting?” tanong ng Heneral sa boses na sadyang pinalakas upang marinig ng lahat. “Ito ba ang lugar kung saan umuwi ang pinakamatapang na sundalong nakilala ko sa buong apatnapung taon ko sa serbisyo?”
Walang nakasagot. Yumuko si Berting. “Opo, Sir. Dito po ako lumaki.“
Tumingin ang Heneral sa kanyang aide-de-camp, isang batang Major na may bitbit na isang makapal na itim na portfolio at isang kahon na nababalot ng pelus.
“Tawagin mo ang pinuno ng komunidad na ito,” utos ng Heneral.
Halos madapa si Kapitan sa pagmamadaling lumapit. Nanginig ang kanyang boses nang magsalita, “M-Magandang hapon po, General Sir! Ako po ang Kapitan ng baryong ito… Kapitan Morales po.”
Tinitigan ng Heneral si Kapitan mula ulo hanggang paa. “Kapitan Morales, alam mo ba kung sino ang nakatira sa maliit na bahay na ito? Alam ba ng mga nasasakupan mo kung anong uri ng tao ang tinutuntungan ang lupang ito?”
“A-Ang alam po namin, Sir… si Berting po… sundalo po, pero…” Hindi maituloy ni Kapitan ang sasabihin dahil alam niyang kasama siya sa mga nagduda kung bakit walang dalang medalya si Berting.
Humarap ang Heneral sa buong baryo. Naglakad siya patungo sa gitna ng kalsada upang marinig siya ng lahat ng nakikiusyoso.
“Nakarating sa aking intelligence unit na simula nang bumalik dito si Roberto ‘Berting’ Ramos, naging tampulan siya ng tukso. Tinawag siyang duwag. Tinawag siyang basurang walang kwenta dahil wala siyang dalang medalya at puro peklat lang ang nasa kanyang katawan!“
Bawat salita ng Heneral ay parang sampal kay Mang Kanor na noon ay nanginginig nang nagtago sa likod ng drum ng tubig.
“Ngayon, makinig kayong lahat!” sigaw ng Heneral. “Dalawang taon na ang nakararaan, nagkaroon ng pinakamapanganib na covert operation ang ating Sandatahang Lakas sa kabundukan ng Sulu at Basilan laban sa isang foreign terrorist network. Isang operasyon na Classified Level Alpha—bawal malaman ng publiko, bawal ibalita sa telebisyon, at bawal isulat sa mga pahayagan.”
Nagsimulang maglapitan ang mga tao, pilit na pinakikinggan ang kwentong pilit ikinubli sa dilim.
“Labindalawang sundalo mula sa Light Reaction Regiment ang pumasok sa lungga ng mga terorista,” patuloy ng Heneral. “Isa sa kanila ang anak ko—si Kapitan Gabriel Dela Cruz. Na-trap ang grupo nila. Pinalibutan sila ng mahigit walumpung armadong rebelde. Naubos ang bala nila. Sugatan ang anak ko at tatlo pang kasamahan. Nang magpadala ang headquarters ng hudyat na umatras at iwan ang mga sugatan upang makaligtas ang iba, isa lang ang tumanggi sumunod sa utos.“
Tumingin ang Heneral kay Berting.
“Si Roberto Ramos ang tumanggi. Sinabi niya sa radyo: ‘Walang maiiwan. Buhay o patay, uuwi tayong lahat.’ Si Berting ang nag-isang humarang sa makipot na bangin gamit ang isang LMG upang bigyang-daan ang paglikas ng helicopter na naglalaman ng mga sugatan, kabilang ang aking nag-iisang anak.“
Natahimik ang buong paligid. Wala ni isang kaluskos ng hangin o huni ng ibon ang maririnig.
“Nang maubusan siya ng bala,” dagdag ng Heneral, “nakipaglaban siya gamit lamang ang kanyang kutsilyo at mga kamay. Nakuha niya ang hiwang iyan sa mukha dahil sa pananaga ng kalaban habang pinoprotektahan niya ang landing zone. Nabihag siya. Sa loob ng isang taon at kalahati, itinuring siyang patay ng buong Sandatahang Lakas. Siya ay MIA—Missing in Action.”
Tumulo ang luha ng ilang kababaihan sa baryo, kabilang si Aling Bebang na kanina lamang ay nagpapautang ng alak habang nakikitawa sa mga panlalait.
“Sa loob ng labingwalong buwan, dumanas siya ng pinakamatinding torture sa kamay ng mga terorista,” nanginginig ang tinig ng Heneral sa galit at lungkot. “Binalatan ang kanyang balat, pinaso ng sigarilyo, binugbog araw at gabi upang paaminin sa mga sikreto ng estado. Ang mga peklat na pinagtatawanan ninyo? Iyan ang mga marka kung gaano katibay ang kanyang paninindigan para sa bayan! Hindi siya bumigay. Hindi siya nagtaksil. At nang magkaroon ng pagkakataon, pinatumba niya ang apat na bantay gamit ang kanyang mga kadena at naglakad ng pitumpung kilometro sa kagubatan nang walang pagkain at tubig hanggang sa marating niya ang ating outpost.“
Napahawak si Mang Kanor sa kanyang ulo, namumutla at tila hihimatayin sa labis na hiya at takot.
“Bakit walang dalang medalya si Roberto nang umuwi siya?” tanong ng Heneral habang binubuksan ang pelus na kahon. “Dahil ang operasyon ay lihim. Hindi namin maaring i-anunsyo ang kanyang kabayanihan hangga’t hindi ganap na napupuksa ang cell ng kalaban, upang hindi manganib ang kanyang pamilya at ang baryong ito! Siya mismo ang nakiusap sa akin: ‘Sir, ayoko ng parada. Gusto ko lang makauwi sa nanay ko at mabuhay nang tahimik.’ Tiniis niya ang kahihiyan. Tiniis niya ang kawalan ng pagkilala. Umuwi siyang payat at sugatan dahil ibinigay niya ang kanyang buong katawan at kaluluwa para sa kapayapaang tinatamasa ninyo habang nagpapakasarap kayong umiinom ng alak dito!“
Kinuha ng Heneral ang laman ng kahon. Isang makislap na gintong medalya na may asul at pulang laso.
“Ngunit kahapon lamang, ganap nang na-declassify ng Pangulo ng Pilipinas ang operasyon. At ipinadala ako rito nang personal ng Commander-in-Chief upang igawad ang pinakamataas na parangal na kayang ibigay ng bansang ito sa isang kawal.“
Itinaas ng Heneral ang medalya upang makita ng buong baryo.
“Ang Medal for Valor.”