Akala ko dati hindi kayang palakihin ng mga magulang ko kaming dalawa, hanggang sa nalaman ko ang tunay na dahilan kung bakit nila ako ipinaampon noong pitong taong gulang ako — bakit ako lang ang kailangang magsakripisyo para sa kinabukasan ng kapatid ko?
Bago tayo mag-umpisa sa ating istorya, gusto ko munang batiin ang bawat isa sa inyo. Mag-iwan naman kayo ng komento kung taga saan kayo at anong oras na habang pinapakinggan o binabasa ninyo ito. Nakakatuwang isipin na kahit magkakalayo tayo ng lugar, pinagdudugtong tayo ng iisang kwento. Ngayon, samahan ninyo ako sa isang masakit ngunit makabuluhang paglalakbay ng isang batang ipinamigay hindi dahil wala siyang halaga kundi dahil mali ang mga taong dapat sanay unang nagmahal sa kanya.
Pitong taong gulang pa lamang si Salve Maristela nang una niyang maramdaman na hindi pareho ang timbang ng pagmamahal sa loob ng sarili nilang bahay. Sa isang maliit at mainit na barya sa Nueva Ecija, magkatabi ang mga kubong pawid. Maputik ang mga dahan kapag umuulan at halos magkakilala ang lahat.
Sa lugar na iyon, kilala ang pamilyang Maristela bilang mahirap ngunit maabilidad. Ang amal Salve na si Rodolfo ay dating masipag sa bukid. Ngunit kalaunan ay nasangkot sa mga maling pautang at palpak na puhunan sa palayan. Ang ina naman niyang sinemya ay palaging may bitbit na sama ng loob sa buhay. Para bang kasalanan ng buong mundo kung bakit hindi sila makaahon sa hirap.
Ngunit sa gitna ng lahat ng iyon, may isa silang itinuturing na pag-asa, ang bunso nilang si Dalya. Maganda ang noon ng batang yan,” madalas sabihin ni Nemya habang sinusuklay ang buhok ni Dalia. Matatalino ang mga batang ganyan. Siya ang aangat sa atin. At habang sinasabi niya iyon, si Salve ay nasa likod lamang tangan ang timbang tubig na halos hindi na niya kayang buhatin.
Salve! Sigaw ng kanyang ina mula sa may pinto. Ang bagal mo. Kailangan ko ng tubig para makapaglaba. Ano bang silbi mo rito kung puro ka kabagalan? Opo ma. Mahinang sagot ng bata. Hindi sumasagot si Salve ng pabalang. Kahit sa murang edad niya natutunan na niyang lunukin ang sakit. Alam niyang kapag sumagot siya, palo o kurot ang aabutin niya.
Kapag si Dalia ang nagkamali, ang dahilan ng mga magulang niya ay bata pa kasi. Pero kapag siya, kasalanan agad ang tawag. Isang umaga habang naglalaro sa tapat ng bahay ang ilang bata, nakatingin lang si Salve mula sa may bintana habang pinapahayapan ng kumukulong lugaw. Si Dalia na tatlong taong mas matanda ng mas bata ay nakaupo sa banig at pinapakain pa ng itlog na maalat at mainit na kanin.
“Ma, pwede po bang ako rin?” Maingat na tanong si Salve habang tumitingin sa itlog. Napatingin si Nemya sa kanya na para bang napakalaki ang kasalanang niyang humiling. Hindi pwede kay Dalia to. May pasok siya bukas sa preparatory class. Kailangan niyang lumakas. Eh ako po ma. Hindi ka naman top one. Huwag kang umasta na parang espesyal.
Tahimik na yumuko si Salve. Hindi niya lubos na unawaan ang ibig sabihin ng lahat pero naiintindihan niya ang pakiramdam. ang pakiramdam ng laging kulang, laging huli, laging hindi pinipili. Ang totoo, matalino rin si Salve. Sa tuwing may lumang silang diyaryo o piraso ng aklat na iniuwi ni Mang Roberto sa palengke, sinisikap niyang basahin iyon mag-isa.
Minsan ay nahuli siya ni teacher Miling, ang gurong dumadalaw sa mga kabahayan bago magpasukan. “Aba, marunong ka ng magbasa.” pagtataka nito. Napakagatlabi si Salve. Kaunti lang po, teacher. Tinitingnan ko po yung mga letra. Hindi ka lang kaunti iha. Matalas ang isip mo. Narinig iyon ni Nemya mula sa kusina at agad na sumingit.
Naku, huwag mo pong masyadong purihin yan teacher. Mas magaling yung bunso ko. Mahiyain lang. At gaya ng dati si Salvin na naman ang umurong sa baryo. May mga nakakapansin sa nangyayari. Alinidad ang kapitbahay nilang mahilig magwali sa tapat kahit tapos na ay ilang beses ng sumaway kay Nemya. Nemya, bata pa si Salve. Huwag mo namang pagtrabahuhurin ng pagtrabahuhin.
Gulit palaging may sagot ang ina nito. Ay aling edad hindi mo lang alam. Matigas ang ulo niyan. Kailangan disiplina. Si Mang Roberto naman na may maliit na sari-sari store sa kanto ay minsan ay pinapabaon si Salve ng tigiisang pirasong kandi o pandisal. Oh sao lang ‘to ha, pabulong sabi. Ngumingiti si Salve sa mga maliliit na kabutihang iyon dahil sa bahay nila bihira siyang makatikim ng lambing.
Pero dumating ang panahon na lalo pang sumikip ang buhay ng Maristela nalugi ang huling inaasahan ni Rodolfo na Annie na demanda pa siya ng inutangan niyang negosyante dahil hindi siya nakabayad sa panahon. Umuwing galit ang lalaki gabi-gabi at ang galit na iyon ay bumubuhos sa bahay. Kapag walang ulam, si Salve ang napapagalitan.
Kapag marumi ang sahig, si Salve ang sinisisi. Kapag umiyak si Dalia, si Salve ang may kasalanan. Isang gabi, habang malakas ang ulan at nagliliwanag ang gasera sa gitna ng hapag, narinig ni Salve ang pag-uusap ng kanyang mga magulang. Nasa likod lamang siya ng manipis na dingding, yakap ang punit na unan. Hindi na natin kaya.
Mabigat na sabi ni Rodolfo. Paano natin mapag-aaral si Dalia sa bayan kung dalawa ang papasanin natin? Hindi pwedeng si Dalia ang mawalan. Mabilis na tugon ni Nemya. Siya ang pag-asa natin. Siya ang mag-aangat sa atin. Eh eh si Salve. May paraan para sa batang yan. Nanamig ang munting katawan ni Salve.
Hindi niya alam kung ano ang ibig sabihin ng paraan. Pero sa boses ng ina niya hindi iyun mabuti. Makalipas ang dalawang linggo, dumating sa baryo ang mag-asawang sina Antero at Luz Vim Vergara. Hindi sila mayaman sa paraang pangmaman sa telebisyon pero malinis manamit, mahinahon magsalita at may sariling sasakyan na lumang puting owner type jeep.
Kamag-anak daw sila ng dating landlord sa kabilang barangay at naghahanap ng batang maaari nilang alagaan dahil matagal na silang hindi biniyayaan ng anak. Hindi iyon agad naintindihan ni Salve. Ang alam lang niya ay pinagsuot siya ng lumang bestida na may mantsa pa sa laylayan. Si Dalia naman ay binilhan ng bagong tsinelas kinabukasan. Habang pinapaupo sila sa harap nina Antero at Luz Viminda, napansin ni Salve ang kabaitan sa mga mata ng babae.
“Iha!” sabi nito ng dahan-dahan. “Natatakot ka ba?” tumanggo si Salve. Bakit po ako kinakausap niyo ng ganyan? Saglit na natahimik si Luz Vinda bago umupo sa harap niya dahil gusto naming alagaan kung papayag ka. Eh si mama po si papa. Hindi agad nakasagot ang babae at ang katahimikang iyon ang unang sumagot sa lahat ng tanong ni Salve.
Kinagabihan sinubukan niyang lumapit kay Nemya. Ma, nanginginig ang boses niya. Aalis po ba ako? Abalang nagtitiklop ng damit ang kanyang ina. Hindi ito tumingin sa kanya. Mas mabuti yun para sa lahat. May ginawa po ba akong masama? Doon lang siya nilingon ni Nemya ngunit wala siyang nakitang lambing sa mga mata nito.
Wala kang magagawa kung yun ang kailangan. Tumigil ka nga sa kakaiyak. Nakakahiya ka. Parang may kung anong bumagsak sa dibdib ni Salve ang gabing iyon. Hindi niya maipaliwanag pero pakiramdam niya ay may pinto ng dahan-dahang nagsasara sa pagitan niya at ng mga taong dapat sana ay yumayakap sa kanya. Dumating ang araw ng pagpirma sa Barangay Hall.
Naroon si Barangay Secretary Merlita, si social worker na si Yunis Dalmasho at maging si Father Benjo na inimbitahan ni Lu Viminda upang basbasan daw ang bagong simula ng bata. Sa mata ng ibang tao, mabuting balita iyon. Mapupunta sa maayos na pamilya ang bata, sabi ng ilan. Swerte nga niya, bulong pa ng iba.
Pero para kay Salve, hindi iyon swerte. Isa iyong pagkalas. Habang hawak ni Rodolfo ang ballpen at pipirma sa dokumento, tumingala si Salve sa kanya. Papa, nanginginig ang tawag niya. Hindi siya nilingon ng ama. Tuloy-tuloy lang sa pagpirma. Samantala, si Dalia naman ay naglalaro lamang sa isang sulok ng barangay hall na abala sa bagong manika nito.
Walang bahid ng lungkot ang mukha nito. Maaaring dahil kahit bata pa, nasanay na rin itong ang mundo ay umiikot pabor sa kanya. Nang oras ng sumakay si Salve sa owner type jeep ng mga vergara, hindi na niya napigilang tumakbo pabalik kay Nemya. Ma, sasama po ba kayo sa akin kahit saglit lang? Ngunit umatras ang ina niya at inayos lang ang dulo ng saya.
Tumigil ka nga, matanda ka na para sa ganyang iyak. Doon tuluyang bumigay ang puso ng bata. Hindi siya sumigaw. Hindi siya nagwala. Umiyak lang siyang tahimik habang inilalayo siya ng sasakyan sa bahay na minsang tinawag niyang tahanan. Sa biyahe walang imik si Salve. Nakadikit ang noon niya sa bintana habang ang mga palayan, punong kahoy at bubong ng baryo ay unti-unting iniiwan sa likod.
Akala niya kapag umalis na siya may hahabol. Kahit ang amaman lang, kahit si Dalya, kahit isang tawag na salve, bumalik ka. Pero wala. Matagal bago nagsalita si Antero na siyang nagmamaneho. Iha, sabi nito ng mahinahon. Hindi namin papalitan ng sakit nararamdaman mo pero sisiguraduhin namin hindi ka na masasaktan ng ganon sa bahay namin.
Napatingin si Salve sa kanya saka kay Lu Viminda na agad humawak sa kamay niya. “Hindi kami nabili. Hindi ka rin namin kinuha para pagtrabahuhin.” Malumana na sabi ng babae. Kukunin kami dahil gusto naming may batang mamahalan at kung papayag ka gusto naming maging anak. Napabuhos muli ang luha ni Salve. “Anak!” Mahina niyang ulit na para bang hindi siya sanay sa salitang iyon. “Oo.
” sagot ni Luz Binda. Anak. At sa unang pagkakataon sa buong pitong taon ng buhay niya, may nagsabi ng salitang iyon ng walang kondisyon, walang paghahambing at walang kapalit na sakit. Sa sandaling iyon, hindi pa alam ni Salve kung gaano kalaki ang pagbabagong naghihintay sa kanya. Hindi pa niya alam na ang araw na iyon na pinakamasakit sa kanyang kabataan ang siya ring magiging simula ng isang buhay na mas may dangal, mas may pag-asa at mas may tunay na pagmamahal.
Ngunit sa gabing papalayo ang sasakyan at unti-unting nagdidilim ang kalsada, isa lang ang malinaw sa puso niya. Ang batang itinaboy ay hindi pa tapos ang kwento. Bago tayo dumako sa susunod na yugto ng ating istorya, gusto ko munang batiin muli ang bawat isa sa inyo. Magkomento naman kayo kung anong oras nasa lugar ninyo at kung saan kayo nanonood o nagbabasa.
Nakakatuwang isipin na sa bawat tahanan may mga pusong marunong makiramay sa mga sugat ng isang batang tulad ni Salve. Ngayon, itutuloy natin ang bahagi ng kanyang buhay kung saan unti-unti niyang mararanasan ng pagmamahal na ipinagkait sa kanya noon at kung paano siya nagsimulang magtayo ng sariling dangal, sariling pangarap at sariling pangalan.
Hindi agad natutong ngumiti ng maluwag si Salve sa bahay ng mga Vergara. Kahit hawak ni Luzbininda ang kamay niya ng gabing dumating sila sa lungsod. Kahit mahina hoon boses ni Antero habang ipinapakita ang maliit ngunit malinis nilang bahay nanatiling tikomang labi ng pitong taong gulang na bata. Sanay siyang bawat kabaitan ay may kasunod na sigaw.
Bawat pagkain ay may katumbas na utos at bawat kamalian ay may kaakibat na parusa. “Ito ang kwarto mo.” Sabi ni Luzbiminda ng buksan ng pinto ng isang maliit na silid na may malinis na kama, kurtinang kulay dilaw at lumang cabinet na pinunasan ng mabuti. Napahinto si Salvez sa may pinto. Hindi siya agad pumasok. Akin po ito.
Halos babulong niyang tanong. Ngumiti si Luz Biminda. Oo, Sao ito. Mag-isa lang po ako rito. Oo, anak, para may sarili kang pahingahan. Hindi nakaimixik si Salve. Sa dati nilang bahay, magkatabi silang natutulog ni Dalia sa isang banig. Ngunit madalasay siya ang napapadulo. Malapit sa tumutulong ulan kapag butas ang bubong. Ngayon may malinis siyang kumot.
May unan, may lugar na hindi niya kailangang ipaglaban. Ngunit sandaling iyon, iniwan siyang mag-isa sandali upang makapaghain sila ng hapunan. Naupo siya sa gilid ng kama at dahan-dahang hinawakan ng kumot. Pagkaraan ng ilang saglit, bigla siyang naiyak ng tahimik. hindi dahil sa sakit ngayong sandali kundi dahil ngayon lang niya naramdaman ang kaibahan ng pagtrato sa isang batang gusto talagang maalagaan.
Sa hapagkainan, pinaupo siya ninaantero at Luzbiminda sa gitna nila. May mainit na sabaw, pritong galunggong at gulay na may ginisang bawang. Amoy pa lamang parang masarap na kaysa sa maraming hapunang naranasan niya sa dati nilang bahay. Kain ka lang. Sabi ni Antero. Dito walang maaagawan na patingin si Salve sa plato niya.
May isang buong pirasong isda sa bahay nila noon. Madalas ay tira-tira lang ang napupunta sa kanya. Ako po ba ang uuna? Tanong niya. Nagkatinginan ng mag-asawa. Anak, sabay-sabay tayo rito. Sagot niya saka siya nilagyan ng kanin. At hindi mo kailangang matakot kung gusto mong humingi pa. Doon muling nanginil ang luha ni Salve.
Ibinalik niya ang mukha para hindi mahalata. Ngunit napansin iyon ni Luzbim Minda. Hindi siya pinuna. Hindi siya pinilit magsalita. Tahimik lang niyang hinapos ang likod niya. Ilang araw ganon si Salve. Mahiyain. Laging alisto at mabilis na mataranta sa mga malalakas na tunog. Kapag may nalalaglag na kutsara napapabitlag siya. Kapag naririnig niyang medyo lumakas ang boses ni Antero habang nakikipag-usap sa kapitbahay napapaurong siya sa sulok.
Isang umaga nabasag niya ang baso habang naghuhugas at halos mamutla siya sa takot. “Pasensya na po. Pasensya na po talaga.” sunod-sunod niyang sinabi habang halos lumuhod sa sahig para pulutin ang bubog. Gulit imbis na sigawan, lumapit si Antero at marahang inalis ang kamay niya sa bubog. “Huwag! Masasaktan ka!” mahinang sabi niya.
“Hindi niyo po ako papaluin?” Gulat na tanong ni Salve. Napahinto si Antero. Parang may mabigat na bagay na dumagan sa mukha nito. “Hinding-hindi. Baso lang ‘yan. Napapalitan. Ikaw hindi.” Sa simpleng pangungusap na iyon. May kung anong unti-unting natunaw sa dibdib ni Salve. Makalipas ang ilang linggo, isinama siya ni Luzbiminda sa maliit na pamilihan sa kanto.
Doon niya unang nakilala ng mas malapit ang ilang taong magiging bahagi ng bagong mundo na bubuo sa kanya. Narian si Nars Betchai, kaibigan ni Liminda na nagtatrabaho sa Health Center. Si Crisanto, batang halos kaedad niya na mahilig gumawa ng saranggola. at si Teacher Miling na nagkakataong lumipat na rin sa lungsod matapos mag-asawa.
“Aba, salve!” gulat na sabi ni teacher Miling nang makita siya. “Mas maaliwalas ka na.” Napayuko si Salbe. Ngunit sa pagkakataong iyon ay may bahagyang ngiti na sa labi niya. Kasama na po niya kami. Paliwanag ni Luzbinda. Tumingin si teacher Miling kay Salbe na tila gustong tiyakin mabuti ang kalagayan niya. Mabuti iyan kasi matalino ang batang ito.
Sayang kung hindi mapag-aaralan. Hindi agad sumagot si Salve pero napansin ni Luzbim Minda ang pagkislap ng kanyang mga mata. Noon niya unang naramdamang may kakayahan ang batang ito na hindi kailan man kinilala ng pinanggalingan niyang pamilya. Nang magbukas ang pasukan, in-enroll nina Antero at Luzbiminda si Salbe sa pampublikong paaralan sa lungsod.
Simple lamang ang uniporme at ang bag niya ay galing pa sa lumang gamit ng pamangkin ni Luz Biminda. Ngunit para kay Salbe, parang bagong mundo iyon. Sa unang araw ng klase, hawak-hawak niya ang strap ng bag na para bang natatakot siyang maagaw iyon anumang oras. “Anak!” Sabi ni Linda bago siya pumasok ng gate. “Huwag kang matakot.
Kaya mo ‘yan.” Tumanggo si Salve. Babalikan niyo po ako syempre. Siguradong po. Siguradong sigurado. Napakahalaga ng tanong na iyon. Sapagkat sa murang edad niya natutunan ng may mga taong kayang iwan ka at hindi na lumingon pa. Kaya sa bawat pangakong naririnig niya ngayon, kailangan niyang tiyakin kung totoo ba iyon.
Sa eskwela, mabilis napansin ng adviser niyang si teacher Rosanna Velis ang kanyang talino. Tahimik siya. Oo. Ngunit mabilis makaunawa. Mahusay sa pagbasa. Maingat sumulat. Kapag may tanong, laging tama ang sagot. Bagam’t halos hindi marinig ang boses niya dahil sa hiya. Salbe, pwede mong basahin ang susunod na talata? Tanong minsan ni teacher Rosan.
Tumayo siya. Hawak ang libro na nanginginig ang mga kamay. Ngunit nang magsimula siyang bumasa, biglang natahimik ang buong klase. Malinaw ang bigkas niya. Tama ang diin. Para bang ang batang dati laging nasa likod ay doon lamang nakahanap ng munting entabladong para sa kanya. Pagkatapos ng klase, nilapitan siya ng guro.
Bakit parang takot na takot ka lagi? Maingat na tanong nito. Hindi alam ni Salbe kung ano ang isasagot kaya yumuko lang siya. Ngumiti si teacher Rosan. Hindi mo kailangan sabihin kung ayaw mo pa. Pero tandaan mo ito, magaling ka at gusto kong maniwala kang karapatdapat kang mapansin. Mula noon, unti-unti ng nagbago ang pagtingin ni Salbe sa sarili.
Hindi palubusan ng nagsisimula na. Sa bahay naman, makikita ang pagiging totoo at sipag niya. Kahit hindi siya inuutusan, tumutulong siya sa pag-aayos ng mesa, pagdidilig ng mga halaman, at pagwawali sa bakuran. Ngunit tuwing gagawin niya iyon, sinisiguro ni Luzbiminda na malinaw ang kaibahan. “Salbe, tumutulong ka dahil bahagi ka ng pamilyang ito.
” Sabi nito minsan habang magkasama silang nagtutupi ng damit. “Hindi dahil kailangan mong bayaran ang pananatili mo rito.” Napatingin si Salve sa kanya. Hindi po ba ako pabigat? Mabilis na napalingon si Luzbim Minda. Sinong nagsabi sayo niyan? Walang sagot si Salbe ngunit sapat na ang kanyang katahimikan upang maunuwaan ng babae kung gaano kabigat ang mga salitang minsang ibinato sa batang ito.
“Makinig ka sa akin.” Sabi ni Luz Minda habang hinahawakan ng magkabilang balikat niya. “Walang batang pabigat. Ang mga bata dapat inaalagaan. Hindi pinapasa ng bigat ng matatanda. Doon muling kumirot ang mata ni Salve sa pagpigil ng luha. Hindi siya sanay narinig ang mga salitang ganon. Nguy’t habang tumatagal, unti-unti niya pinaniniwalaan.
Samantala, sa malayo, nagpapatuloy ang buhay sa baryong iniwan niya. Paminsan-minsan may dalang balita si Mang Luperto kapag napapadpad sa lungsod para mamili ng paninda at dumaraan sa bahay ng mga bergara. Doon nalalaman nilang ipinapasok nga si Dalia sa mas maayos na preparatory school sa bayan. Binilhan ito ng bagong bag, bagong sapatos at bagong mga aklat.
Si Nemya raw ay palaging ipinagmamalaki ang bunso niya sa kahit sinong makausap. Si Dalia ang mag-aahon sa amin. Sabi raw nito minsan sa tindahan. Narinig iyon ni Salbe sa kusina habang umiinom ng tubig. Hindi na siya umiyak gaya dati. Pero naroon pa rin ng kirot. Ang tahimik na paalala na para sa sarili niyang ina sapat na dahilan ng pangarap para isuko ang isang anak.
Napansin iyon ni Antero isang gabi habang inaayos niya ang ilang sirang gamit sa kanyang munting machine shop sa garahe. “I mo sila?” tanong niya ng hindi tumitingin. “Opo, sagot ni Salbe.” “Gusto mo bang bumalik?” Matagal bago sumagot si bata. Gusto ko lang pong malaman kung may kapagkakataon bang na-miss nila ako.
Napatigil si Antero sa paghigpit ng turnilyo. Marahan niyang binaba ang gamit at umupo sa tapat ni Salbe. May mga tanong sa buhay na hindi agad nasasagot pero hindi ibig sabihin non. Kailangan mong manghintay habang buhay para maging buo ang pagkatao mo. Paano po ‘yon? Sa pag-aaral sa mabubuting taong mamahalin ka.
Sa pagpili mong huwag maging katulad ng mga nanakit sa’yo. Malalim ang mga salitang iyon para sa isang batang pitong taong gulang. Ngunit may ilang katotohanan na hindi kailangan ng edad para maintindihan. Nararamdaman iyon ni Salve kahit hindi niya pa lubos maipaliwanag. Habang lumilipas ang mga buwan, mas nagiging magaan ang kilos niya sa bahay.
Nakikipaglaro na siya kay Krisanto sa hapon. Natutong tumawa kapag gumagawa ito ng saranggolang laging pasubsob ang lipad. Minsan ay pinapasyal siya nina Antero at Luzveminda sa plaza tuwing linggo pagkatapos magsimba, bumibili sila ng sorbetes at umuupo sa ilalim ng malaking akasha tree. Isang hapon, habang pinagmamasdan niya ang ibang batang hinahabol ng kanilang mga magulang sa damuhan, bigla siyang nagsalita.
“Ma,” napatingin si Luzvinda hindi agad ito nakasagot. Parang natigilan din si Salve sa sarili niyang nasabi. Ngunit hindi iyon binawi ng babae. Sa halip, marahan siyang ngumiti. “Oh anak! Pwede ko po ba kayong tawaging Ma?” Bumigat ang hangin sa pagitan nila. Nahawak si Luzbim Minda sa kamay ni Salve at halos mangilid ang luha nito.
“Kung iyan ang gusto mo.” Mahina nitong sabi. Napangiti ng maliit si Salve. Pagkatapos tumingin siya kay Antero. At ikaw po, Papa. Tumikhim si Antero at napakamot sa batok tila nagpipigil din ng emosyon. Kung handa ka na, o. Sa unang pagkakataon, mula ng iwan siya ng sariling dugo, may tawag na lumabas sa bibig ni Salve na hindi na sinundan ng takot.
Ma Papa! Mga salitang noon ay puno ng sakit ngay’y nagkakaroon ng bagong anyo. Ngun’t sa gitna ng unti-unting paghilom na iyon, darating din ang unang pagsubok na magpapatunay kung hanggang saan ang takag ng bago niyang pamilya. Isang hapon, pauwi si Antero mula sa machine shop nang bigla itong dumaing at mapaupo sa bangketa.
Mabuti na lamang at nakita siya ng kapitbahay nilang si Mangano na agad humingi ng tulong. Dinala siya sa health center kung saan naroon si nursechai. Doon nalaman na mataas ang presyon ito at kinakailangang bantayan ang puso. Pagdating ni Salve sa Health Center kasama si Luzvinda, namutla siya ng makitang nakahiga si Antero. Papa, nanginginig niyang tawag.
Ngumiti ng bahagya ang lalaki kahit namumutla. Nandito lang ako. Pero nakita ni Salve ang takot sa likod ng ngiting iyon. At sa unang pagkakataon mula nang dumating siya sa bahay na ito, natakot siyang may mawala na naman sa kanya. Hinawakan niya ang kamay ni Antero ng mahigpit. “Huwag niyo po akong iiwan.
” Tumanggo ang lalaki. Hindi ako basta-basta aalis. Sa gabing iyon, habang magkatag silang nakaupo si Luzveminda sa labas ng health center, tumingala si Salve sa madilim na langit. Hindi na siya iyung batang basta iniiyak ang sakit. Sa murang isip niya, may bagong damdamin ng umuusbong ang pagnanais na maging matatag para sa mga taong unang naging totoo sa kanya.
At doon magsisimula ang susunod na yugto ng kanyang buhay. Ang batang minsang ipinamigay ay hindi lamang natututong mahalin kundi unti-unti ring natututong lumaban, magsikap at mangap ng mas malaki kaysa sa itinakda ng kanyang nakaraan. Bago tayo tumuloy sa mas mabigat at mas makabuluhang yugto ng ating istorya, gusto ko muna kamustahin kayong lahat.
Mag-iwan naman kayo ng komento kung taga saan kayo at anong oras nasa lugar ninyo habang binabasa o pinapakinggan ninyo ang kwentong ito. Ang sarap isipin na sa bawat sulok ng mundo may mga pusong nakakaunawa sa tahimik na sakit ng isang batang tulad ni Salve at sa unti-unti niyang pagbangon. Ngayon, itutuloy natin ang bahaging hindi na lamang tungkol sa paghilom ng sugat kundi tungkol sa pagtindig, pagsusumikap at sa paghubog ng isang babaeng hindi nagpatalo sa kanyang nakaraan.
Noong gabing nakita ni Salve si Antero na nakahiga sa health center at namumutla dahil sa alttapresyon, may kung anong nagbago sa loob niya. Hindi na siya lamang ang batang takot maiwan. Sa unang pagkakataon, naramdaman niyang may mga taong ayaw niyang mawala. dahil sila ang unang nagturing sa kanya bilang tunay na anak.
Hawak-hawak niya ang kamay ni Antero habang nakaupo si Luzveminda sa tabi nila. Tahimik na nagdarasal. Sa murang edad ni Salve, hindi niya pa kayang ipaliwanag ang lahat ngunit malinaw sa kanya ang isang bagay. Kung may mga taong handa para sa kanya, gusto niya ring lumaban para manatili sila sa tabi niya. Mula noon, mas naging porsigido siya sa lahat ng ginagawa niya. Lumipas ang mga taon.
Ang pitong taong gulang na batang takot magtanong kung pwede ba siyang humingi pa ng kanin ay unti-unti ng naging masinop, masikap at matatag na dalagita. Sa paaralan, lalo siyang namukod saling. Hindi siya ang pinakamaingay, hindi rin ang pinakasikat. Ngunit siya ang laging handa, laging malinis ang sulat at laging may sagot kapag tinatawag.
Mula grade 3 hanggang grade 6, palagi siyang nasa honor ang dati niyang tahimik na pagbabasa sa sulok ay napalitan ng kumpyansang unti-unting nabubuo sa bawat pagkilalang natatanggap niya. “Salve, ikaw na naman ang highest sa math.” Nakangiting sabi ni teacher Rosana isang araw sa fagulp room habang inaabot sa kanya ang papel.
“Hindi ka ba napapagod maging mahusay?” Bahagyang napangiti si Salve. Napapagod po pero mas nakakahiya po kay papa at ma kung sasayangin ko ang paghihirap nila. Napatingin si teacher Rosana sa kanya nang may paghanga. Ibang klase ka talagang bata. Sa bahay hindi nagbago ang pagiging simple ng buhay nina Antero at Luzvinda. May maliit pa ring machine shop si Antero sa garahe.
At si Luzvim ay paminsan-minsang tumutulong sa mga apithay sa pananahi para may dagdag kita. Ngunit sa bawat taon na lumilipas, lalong nararamdaman ni Salve ang bikat ng mga sakripisyo nila para sa kanya. Kapag enrollment, nakikita niyang tahimik na binibilang ni Lvinda ang perang laman ng supot. Kapag may kailangan siyang project, napapansin niyang mas kaunti ang ulam sa hapag sa loob ng ilang araw para may mailaan sa kanyang pangangailangan.
Minsan habang tinatahi ni Luzbiminda ang luma niyang uniporme para magmukhang bago, hindi napigilan ni Salve ang sarili. “Ma, mahina niyang sabi. Kapag lumaki po ako, gusto kong yumaman.” Napatingin si Lviminda. “Bakit, anak? Para hindi na po kayo mahirapan.” Tumigil sa pagtahi ang babae. Tinitigan niya ang anak ampon na noo’y papunta na sa pagiging ganap na dalagita.
Sa mga mata ni Salve, wala ang hambog na pagnanasa sa pera. Ang naroon ay isang tahimik ngunit mabigat na pangako. “Kung yayaman ka man sabi ni Luzvinda sana hindi para ipakita sa iba na mas magaling ka. Sana para may matulungan ka ring iba.” Tumanggo si Salve. Opo. Pero gusto ko rin pong hindi na tayo basta-basta matatakot kapag may nagkasakit o may bayarin.
Sa simpleng sagot na iyon, nakita ni Luzvim na ang sugat sa puso ng bata ay hindi palubusang naghihilom. Sa kaibuturan kasi ng pangarap ni Salve, nakabaon pa rin ang memorya ng araw na ipinamigay siya dahil hindi siya ang pag-asa ng pamilya. Kaya sa murang isip niya, gusto niyang maging sapat. Gusto niyang maging higit pa sa sapat.
Pagsapit niya ng high school, mas lalong umigting ang galing ni Salve. Naging scholar siya sa isang pribadong paaralan sa lungsod matapos siyang i-rekomenda ni Madam Celina Ponce ang principal na nakapansin sa kanya sa Division Quizbe. Dito niya unang naranasan na mapalibutan ng mga kaklase na may kaya sa buhay.
May ilan na mababait ngunit mayroon ding mapmata tulad ni Kiko Alvaran, anak ng isang hardware owner. “Noon ka lang ba talaga nakakita ng scientific calculator?” minsang tanong ni Kiko sa kanya. May bahid ng pang-aasar. Tahimik na tinignan iyon ni Salve. Hindi noon ko lang nagkaroon. Napangisi ang ilang kaklase ngunit si Kiko ay natahimik.
May kakaibang dignidad ang paraan ng pagsagot ni Salve. Hindi palaban pero hindi rin nagpapayurak. Kalaunan, nang nagkaroon sila ng group project sa economics, napilitan si Kiko na mas makasama si Salve. Doon niya nakita na higit sa sipag ang mayroon nito. Mahusay itong mag-ayos ng datos, magpaliwanag ng ideas at gumawa ng praktikal na solusyon sa mga problemang binibigay sa klase.
Grabe, sabi ni Kiko isang hapon habang gumagawa sila ng report sa library. Akala ko tahimik ka lang. Ang talino mo pala talaga. Mas madali pong manahimik kaysa makipag-away. Simpleng sagot ni Salve. Ngunit sa loob-loob niya, alam niyang ang katahimikan niya ay hindi dahil sa kahinaan. Ito ay bunga ng habang panahon ng pagpipigil sa sakit.
Samantala, sa baryong iniwan niya, patuloy ring umaandar ang buhay ngunit sa ibang direksyon. Tuwing dumada daw si Mang Roberto sa lungsod para mamili ng mga piyesa para sa tricycle, may dalang balita ito tungkol sa pamilya Maristela. Ayon sa kanya, si Dalia ay patuloy na ipinagmamayabang ni Nemya sa lahat. Pinag-aaral raw ito sa mas magastos na paaralan sa bayan.
Binilhan pa ng bagong cellphone kahit kapos ang pamilya. Akala mo kung sinong mayaman. Bulbol ni Mang Roberto minsan habang umiinom ng kape sa bahay ng mga Vergara. Tahimik lamang si Salve habang nakikinig. Hindi natulad ng una ang reaksyon niya. Wala ng mapait na tanong na bakit hindi siya ang pinili. Sa halip, may unti-unti ng paglayo sa damdamin niya.
Hindi dahil tuluyan niyang nakalimutan kundi dahil abala na siyang buuin ang sarili. Pero may mga gabi pa rin na bumabalik ang ala-ala. Minsan habang nag-aaral siya para sa entrance exam ng kolehiyo, napatigil siya sa pagsagot at napatingin sa labas ng bintana. Naroon si Antero, inaayos ang isang lumang motorsiklo sa ilaw ng fluorescent lamp.
Pawis na pawis ito kahit gabi na. Lumabas si Salve at lumapit sa garahe. Papa, ako na po rito. Magpahinga na kayo. Napangiti si Antero ngulit umiling. Kaya ko pa. Lagi niyo pong sinasabi yan. Pero alam kong napapagod din kayo. Huminto si Antero sa pagpunas ng kamay sa basahan. Anak, ang pagod nawawala. Ang panghihinayang mas mahirap dalhin. Napayuko si Salve.
Ayokong maubos kayo. Kakatrabaho para sa akin. Lumapit si Antero at pinatong ang magaspang na kamay sa balikat niya. Hindi ka pabigat sa amin. Hindi ka utang na kailangang bayaran. Pinili ka namin. Tandaan mo ‘yan. Natigilan si Salve. Ang mga salitang iyon ay tila marahang pumapatong sa mga sugat na hindi pa rin tuluyang naghihilom.
At ikaw, dugtong ni Antero, mag-aral ka ng mabuti. Hindi dahil gusto naming may isusukli ka kundi dahil kaya mong bumuo ng buhay na hindi na muling aapak-apakan ng kahit sino. Sa gabing iyon, mas luminawa sa isip ni Salve ang gusto niyang tahakin. Hindi na lang basta yumaman. Gusto niyang magkaroon ng kapangyarihang mamili. Gusto niyang hindi na siya muling ilagay ng buhay sa posisyon na parang wala siyang halaga.
Dumating ang pagtakapos ng high school at gaya ng inaasahan si Salve ang Valedictorian. Nang tawagin ang pangalan niya sa entablado, malakas ang palakpak ng mga guro at kaklase. Sa audience, makapansin-pansin ang masayang luha ni Luzvima, at ang tikum labing ngiti ni Antero. Sa speech niya, hindi binanggit ni Salve ang pait ng nakaraan.
Ang sinabi niya lamang ay ito. May mga batang ipinanganak na may kumpletong suporta. Mayroon ding kailangang humanap muna ng mga taong maniniwala sa kanila. Maswerte po ako dahil kahit hindi madali ang simula ko, may mga taong dumating para ipakitang pwede pa palang magkaroon ng tahanan ang isang pusong minsang iniwan.
Pagkatapos ng programa, yayakap siya ni Luzwi Minda ng mahigpit. Anak, proud na proud kami sayo. Ngunit sa gitna ng saya, may nakaambang bagong pagsubok. Ilang linggo bago ang koleyo, muling inatake si Antero dahil sa matinding pagod sa machine shop. Hindi ito kasing lalaang una. Ngunit sapat para sabihan sila ng doktor na kailangan na nitong maghinay-hinay.
Habang nakaupo sila sa hallway ng ospital, tahimik na nagkwekwenta si Luzbiminda ng gastusin sa gamot at checkup. Nakita iyon ni Salve. Ma, sabi niya, “Pwede po akong mag-working student sa college.” Agad umiling si Luz Veminda. Ayoko baka mapabayaan mo ang pag-aaral mo. Kaya ko po. Kailangan kong kayanin. Salve, “Ma, putol niya.
Naningilid ang luha ngit buo ang boses. Nung bata po ako, wala akong magawa nung ipinagpalit ako sa pangarap ng iba. Pero ngayon ayoko na pong nakaupo lang ako habang kayo ang bumabagsak sa pagod para sa akin. Natahimik si Luz Minda. Hindi iyon sigaw ng pagrerebelde. Iyun ay paninindigan ng isang dalagang hinubog ng pagkawala at pag-ibig.
Sa huli, pumayag din sila basta’t mag-iingat siya. Sa tulong nina Madam Selena at teacher Rosana, nakakuha si Salve ng scholarship sa Maynila sa kursong financial management. Doon magsisimula ang mas malawak na mundo para sa kanya. Titira siya sa isang simpleng boarding house na pinapatakbo ni Donya Pilar Alcuseba. Makikilala niya roon si Hemena, isang working student na palaban ng ugali ngunit mabuting kaibigan.
At si Raffy Lontook, isang tahimik na binatang mahusay sa computer na laging nasa sulok ngunit matalas ang isip. Sa unang araw niya sa Maynila habang tanga ng lumang maleta at maliit na baon, huminto sandali si Salve sa tapat ng boarding house. Sumagi sa isip niya ang maliit na silid na ibinigay sa kanya nina Antero at Luzvima, noong pitong taong gulang pa lamang siya.
Doon nagsimula ang lahat. Doon niya unang nalaman na pwede pala siyang mahalin ng hindi kailangang pagtrabahuhan. Ngayon nakatayo siya sa panibagong pinto ng buhay. Bago umalis sina Antero at Luzbiminda pabalik sa lungsod, yinakap siya ng mahigpit ng mga ito. “Babalik po ako.” Sabi niya. Ngumiti si Antero. “Hindi ka bumalik para sa amin.
Uuwi ka bilang sarili mong tagumpay.” At habang dahan-dahang umaandar ang tricycle palayo, tumayo si Salve sa tapat ng boarding house. Hindi na bilang batang itinaboy kundi bilang dalagang unti-unti ng pumapasok sa mundong siya mismo ang huhubugin. Hindi pa siya milyonarya. Hindi pa marangya ang buhay. Pero malinaw na ang daan.
Ang batang minsang isinuko para sa kinabukasan ng iba ay nagsisimula ng buuin ang kinabukasang nakanya talaga. Bago tayo magpatuloy sa mas mabigat na bahagi ng ating istorya, gusto ko munang batiin kayong muli mga kaibigan. Mag-iwan naman kayo ng komento kung taga saan kayo at anong oras ninyo ito napakinggan o nabasa.
Ang bawat kwento ay mas lalong nagiging buhay kapag may mga pusong nakikisabay sa bawat sakit, bawat bangon at bawat tabong hindi natin malilimutan. Ngayon, dadako tayo sa bahageng matagal ng hindi iniiwasan ni Salve ang pagbabalik sa bahay na unang nagturo sa kanya ng gaano kasakit ang hindi piliin. Pagdating ni Salve sa Maynila, hindi niya agad naramdaman ng ginhawa na inaasahan ng iba kapag nakalayo na sa probinsya.
Sa unang linggo niya sa boarding house ni Donya Pilar Alkuseba, laging niyang bitbit ang dalawang damdamin. Takot at pag-asa. Takot dahil wala na siya sa maliit ngunit ligtas na mundong binuoni [musika] na Luzbinda at Antero para sa kanya. Pag-asa dahil alam niyang bawat araw sa lungsod ay hakbang papalapit sa buhay na hindi na kailangang [musika] humingi ng pahintulot para mangarap.
Simple lamang ang boarding house. Luma ang gusali, manipis ang mga dinding at isang electric fan ang kwartong pinagsasalan nila ni Himena ngunit malinis iyon. May malinaw na mga patakaran. at may katahimikan sa gabi na sapat para makapag-aral siya. Si Donya Pilar ay mahigpit sa oras ng pasok at labas ngunit makatarungan.
Si Hemena naman ay palaban magsalita. Mabilis tumawa at hindi mahiyain gaya ni Salve. “Hoy!” bungad ni Jamina noong una silang magkakw. “Huwag kang mag-alala. Hindi ako magnanakaw ng gamit. Basta huwag mo ring gagalawin ang lotion ko. Napa-corrupt si Sarve bago bahagyang ngumiti. Opo. Opo agad. Natatawang sabi ni Jimina.
Ang bait mo naman. Ako si Jimina. Ikaw Salve. Ah ikaw pala yung scholar na sinasabi ni Donya Pilahar. Mukha kang tahimik pero mukhang delikado sa recitation. Hindi naman napigilang matawan ni Salve. Noon pa lang alam niyang magiging mahalagang bahagi ng bagong yugto ng buhay niya ang babaeng ito sa unibersidad lalo pang lumawak ang mundo ni Salve.
Nasa kursong financial management siya at sa unang buwan pa lang ay napatunayan niyang hindi aksidente ang mga medalya at parangal na nakuha niya noong high school. Mahusay siya sa pagsusuri ng numbers, mabilis umintindoy ng case studies at higit sa lahat marunong siyang mag-isip ng praktikal. Habang ang iba ay tumitingin lamang sa mga formula at lecture, si Salve ay laging nagtatanong paano ito nagagamit sa totoong buhay? Paano ito makakatulong sa maliliit na negosyante? Paano ito makakaiwas sa pagkakalubog sa utang na sumira sa kanyang pamilya noon?
Doon din niya lalong nakilala si Raffy Lontook. Ang tahimik na binatang unang nakilala niya sa boarding house area dahil madalas itong dumaraan para sa computer repair services sa mga dormitories at apartment sa paligid. Hindi pala ito student sa paaralan niya ngunit freelance programmer at working student din sa isang tech institute sa Maynila.
Isang hapon habang nakayuko si Salve sa laptop na hiniram lang sa library at hirap na hirap sa isang spreadsheet model, napadaan si Raffy sa common area ng boarding house. May problema? Tanong nito. Halos walang emosyon ng boses pero hindi bastos ang tono. Napatingala si Salve. Ay wala naman po. May mga formulas po kasi akong hindi maayos.
Ayaw lumabas ng tamang figures. Lumapit si Raffy tumingin sa screen sa kamarahang tumuro. Hindi mo fault. Mali ang cell references mo rito. Na-shift yung range. Saglit lang niyang inayos yon at biglang lumabas ang tamang projections. Namilog ang mata ni Salve. Ayos na. Tumanggo si Raffy. Magaling ka na sana.
Kailangan mo lang minsan ng taong magtuturo ng shortcut. Mula noon, paminsan-minsan ay nagtutulungan sila. Si Salve sa reports at business concept papers. Si Raffy naman sa tick side at data organization. Unti-unti ring lumalim ang pagkakaibigan niya kay Jimina na madalas magkwento ng sariling hirap sa buhay. “Alam mo?” Sabi ni Jimina isang hapon habang pareho silang nagsasampay sa rooftop.
Nakakainis yung mga may pamilya pero sila pa yung nananakit sa anak. Buti ka nga may dumating na ibang tao para sa’yo. Hindi sumagot agad si Salve. Tumingin lang siya sa malayong ilaw ng lungsod. “Oo,” sabi niya sa huli. Pero kahit may dumating na mabuti, may mga sugat pa ring hindi basta nawawala. Bumabalik pa rin. Hindi na kasing sakit ng dati.” Mahina niyang sagot.
Pero may mga gabing pakiramdam ko ay naririnig ko pa rin yang boses ng nanay ko na parang wala akong kwenta. Tumigil si Jamina sa pagsasampay at marahang humarap sa kanya. Eddie, lakasan mo yung boses mo sa loob mo. Palitan mo. Hindi man magarbo ang payong yon, tumimo iyon kay Salve. Samantala, sa kabila ng sipag niya sa pag-aaral, hindi pwedeng puro aral lamang ang asikasuhin niya.
Tulad ng napag-usapan nila nina Lu Vindena, naging working student siya. Sa tulong ni Madam Selena at ng rekomendasyon ng dati niyang principal, nakakuha siya ng part-time work sa isang maliit na investment at business advisory firm na pinapamunuan ni Maryanne Kohang Jolerma. Hindi iyun malaking kumpanya ngunit maayos, seryoso at puno ng mga kliyente na may maliliit hanggang katamtamang negosyong gustong mapalago ang puhunan nila.
Diyan unang nasilaya ni Salve ang mundo ng negosyo mula sa loob. Sa simula, simpleng encoding, filing at pagtitimpla ng kape lamang ang ipinagagawa sa kanya. Ngunit dahil likas siyang mapagmasda, natututo siya sa bawat meeting, bawat report at bawat usapan ng mga consultants. Pinakikinggan niya kung paano pinag-uusapan ang logistics, pricing, market flow at cash management.
Unti-unti nagkakaroon ng hugis sa isip niya ang isang pangarap na mas konkreto kaysa dati. Hindi lang siya yayaman para sa sarili. Gusto niyang bumuo ng negosyong hindi nanlalamang sa maliliit. Isang araw, napansin ni Maryan na nakatitig si Salvez at isang rejected proposal na may kinalaman sa agricultural distribution. Bakit? Tanong nito habang inaayos ang salamin. Ay wala naman po.
Naisip ko lang po na sayang. Maganda sana yung idea pero mali po yung tingin nila sa probinsya. Nagtaas ng kilay si Maryanne. Paanong mali? Humugot ng lakas ng loob si Salve. Ang assumption po kasi nila pare-pareho ang problema ng magsasaka. Pero hindi naman po. Minsan hindi puhunan ng kulang, minsan access sa buyer, minsan storage, minsan transport.
Kapag hindi putak ang binigay mong tulong, nalulugi pa rin sila. Natahimik si Mariann. At paano mo nalaman iyon? Doon po ako galing. Mula sa araw na iyon, nagtuba ang tingin ni Marian sa kanya. Hindi na siya basta student assistant lamang. Pinagbabasa na siya ng mas malalim na reports, pinapasama sa ilang observation meetings at paminsan-mins tinatanong ng opinyon.
Si Salve bagam’t nahihiya pa rin ay mas natutong magsalita kapag may saysay na sasabihin niya. Sa paglipas ng dalawang taon, lalo siyang tumibay. Nasanay na siya sa biyahe, sa puyat, sa deadline at sa pagba-budget ng baon. Ngunit ang isa sa pinakamahalagang nagbago ay ang pagtitiwala niya sa sarili. Hindi na siya basta naghihintay na papurihan.
Alam na niya kapag tama ang ginawa niya at tinatanggap na rin niya kapag may mali siyang kailangang itama. Nagtapos siya sa kolehiyo bilang isa sa mga top graduates ng batch. Naroon sa graduation niya sina Luzv Minda at Antero. Bagamat halatang mas mahina na ang katawan ng ama-amahan niya. Nakaupo si Antero ng maingat at mabagal ngunit hindi maikakaila ang laki ng ngiti nito habang kinukunan ng litrato si Salve.
Pagkatapos ng seremonya niyakap siya nito ng mahigpit. “Tingnan mo nga naman.” Sabi ng Antero. Paos ng bahagya ang boses. Ang batang akala nila’y pabigat. May diploma na. Napaluha si Salve. Dahil po sa inyo. Umiling si Antero. Hindi dahil pinili mong huwag manatiling durog. Matapos ang kolehiyo, inalok ni Salvin ni Marianne ng mas permanenteng posisyon sa firm.
Kasabay nito, ipinakilala rin siya ni Marian kay Attorney Yago Sarmiento, isang legal consultant na tumutulong sa mga startup at maliliit na negwasyo. Dito mas lumawak ang network ni Salve. Nakilala niya ang mga kooperatiba, medium scale traders at ilang negosyanteng sumusubok pumasok sa agry supply at transport sector.
Sa mga usapang iyon, mas lalo niyang nakita ang problemang matagal ng umiikot sa isip niya. Maraming maliliit na producer sa probinsya ang mahusay gumawa o magtanim pero nalulugi dahil sa middlemen, poor storage at delayed transport. Kapag nabulok ang produkto, lugi lahat. Kapag naipit sa biyahe, bagsak ang presyo.
Kapag walang maaasahang distribution partner, wala ring says ang sipag. Doon unti-unting isinilang sa isip ni Salve ang ideya ng sarili niyang negosyo. Hindi pa malaki, hindi pa grande, ngunit malinaw. Isang gabing umuwi siya sa boarding house, nadatnan niya sina Gemina at Rathy sa common table. May lugaw at pandisal sa harap nila.
Uy, graduate. Biro ni Gemina. Mukhang may iniisip kang mabigat. Huwag mong sabihing aasawahin mo na trabaho mo. Napangiti si Salve at umupo. May idea kasi ako. Delikado na yan. Sabi ni Raffy habang umiinom ng kape. Kapag ganyan ang tono mo, may planong seryoso. Ikinwento ni Salve ang naiisip niyang negosyo.
Isang maliik na logistics and agridistribution service na tututok muna sa piling probinsya. Mag-uugnay sa producers at city buyers at sisiguraduhing hindi naaagnas ang produkto sa maling paghawak at delayed transport. Kahalip na puro middlem ang kumita, mas may kontrol ang mismong maliliit na supplier. Tahimik na nakinig sina Gemina at Raffy.
Pagkatapos, si Gemina ang unang nagsalita. Gusto ko yan. May puso pero may utak. Si Raffy Numan ay tumingin sa kanya ng diretso. Kailangan mo ng maayos na system diyan. Inventory, scheduling, dispatch, client records. Kaya kong gawin yon. Napa-corrupt si Salve. Sasali kayo? Tatanungin pa ba y’yan? Sagot ni Gemina.
Kapag yumaman ka, gusto ko mauuna akong mabigyan ng maayos na upuan sa office. Natawa si Salve. Ngunit kasabay ng tawang iyon ay may munting takot. Hindi biro ang magsimula. Wala siyang malaking kapital. May ipon siya. Oo. Pero limitado. Si Antero ay tumatanda at kailangan ng gamot. Si Luzgiminda ay hindi rin pwedeng pabayaan at kahit may network na siya hindi automatikong mangtitiwala ang mga tao sa isang batang babaeng galing sa hirap.
Ngunit sa puso niya naroon ang kakaibang tibay na matagal ng nahubog. Ang batang minsang dinala sa ibang bahay ng walang kapangyarihang pumili ay ngayon nasa puntong kaya ng pumili ng direksyon ng sariling buhay. At sa isang tawag mula kay Bemb Turalba, isang kabataan nilang tagabaro na minsang nakita siyang umiiyak noong araw ng pagpapaampon ay may isa pang balitang muling magpapakilos sa kanyang puso.
Salve. Sabi ni Bembem sa telepono. “Hindi ko alam kung dapat ko bang sabihin ‘to pero hirap na hirap raw ang pamilya mo rito.” Lalo na si Rodolfo tapos si Dalia. Parang iba na ang ugali na tahimik si Salve. Hindi pa oras para bumalik. Hindi pa ito ang bahagi ng ganap na pagharap niya sa nakaraan. Ngunit malinaw na ang susunod na yugto ng kanyang buhay ay hindi na lamang tungkol sa pag-angat.
Darating ang panahon na ang babaeng unti-unting yumayaman sa sariling sipag ay kakailanganing harapin ang bahay na minsang nagpalayas sa kanya hindi bilang kawawang bata kundi bilang isang taong may pangalan, dalal at kapangyarihang magpasya. Bago tayo tumuloy sa huling yugto ng ating istorya, gusto ko munang yakapin kayong lahat sa pamamagitan ng kwentong ito.
Magkomento naman kayo kung taga saan kayo at anong oras ninyo ito pinapakinggan o binabasa. Napakaganda sa pakiramdam na kahit magkakaiba tayo ng pinanggagalingan, sabay-sabay nating nasasaksihan ang pagtatapos ng isang paglalakbay na puno ng sugat, pagbangon at dignidad. Ngayon dadako tayo sa pinakahuling bahagi ng kwento ni Salve.
Ang bahaging hindi na lang tungkol sa yaman kundi sa hangganan ng kabutihan, sa kahulugan ng kapatawaran at sa pagbili ng tamang uri ng pamilya. Pagkatapos ng tawag ni Bembem Turalba, ilang gabi ring hindi agad nakakatulog si Salve. Tahimik siyang nakaupo sa gilid ng kama sa condo unit na hindi pa rin niya lubos maisip na pag-aari na niya.
Sa bintana, kumikislap ang mga ilaw ng siyudad. Sa mesa, nakalatag ang mga papeles ng bago niyang nabiling regional warehouse company. Isa sa pinakamalaking hakbang sa kanyang negosyong logistics at agri distribution. Sa puntong iyon ng buhay niya, hindi na siya ang working student na nagbibilang ng pamasahe. Kilala na ang pangalan niyang Salve Vergara Maristela sa ilang business circles.
May mga warehouse na siyang minamanahuan sa Central Luzon. May mga regular na kliyente at may mga taong umaasa sa trabaho at kabuhayang ibinibigay ng kanyang kumpanya. Ngunit sa kabila ng lahat ng iyon, isang tawag lang mula sa nakaraan ang sapat para guluhin ang katahimikan ng loob niya. Napansin iyon ng Jamina nang dumalaw ito sa opisina kinabukasan.
“Hindi ka mapakali,” diretsahang sabi nito habang umiinom ng kape sa pantry. Humina ng malalim si Salve. Tumawag si Bembem. Ano raw? Mahina na raw si Rodolfo. Hirap na ring kumilos si Nemia tapos si Dalia. Saglit siyang tumigil. Parang iniwan na rin sila. Napailing si Jamina. Karma kung tutuusin. Hindi sumagot agad si Salve.
Tumingin lang siya sa mag na hawak niya. Pero masakit pa ring isipin. Mahinang dugtong ni Salve. Hindi ko alam kung anong klaseng tao ako kung pababayaan ko silang mamatay ng walang tumutulong. Doon seryosong tumingin si Jemina sa kanya at hindi ko rin alam kung anong klaseng tao ka kung hahayaan mong gamitin ka na naman.
Kaya kung tutulong ka, siguraduhin mong hindi ka na ulit dudurugin. Ang usapang iyon ang naging mitsa ng desisyon ni Salve. Hindi bilang anak na naghahabol pa rin sa pagmamahal. Hindi bilang batang umaasa na mapili sa wakas kundi bilang isang babaeng may sapat ng dangal para piliin ang kabutihan nang hindi isinusuko ang sariling hangganan.
Bago siya umuwi sa baryo, dumaan muna siya sa bahay nina Luzviminda at Antero. Bagam’t mas matanda at mas marupok na ang katawan ni Antero, nananatili pa rin ang talim ng pag-iisip nito. Nakaupo ito sa lumang silya sa may veranda habang maingat na nagbubuklat ng diaryo. “Alam kong may mabigat kang iniisip,” sabi nito nang makita siyang bumaba sa sasakyan.
“Papa, mahinang tawag ni Salve. Lumabas din si Luzvim mula sa loob tangan ang isang mangkok ng hiniwang prutas. Isang tingin pa lang sa mukha ni Salve, alam na kaagad na may mabigat na dahilan ng pagdalaw. Nagbalita ba ulit mula sa probinsya? tanggo ni Salve. Gusto kong umuwi. Walang sino man ang agad sumagot.
Tanging huni ng mga ibon sa bubong at ingay ng tricycle sa kalsada ang maririnig sa loob ng ilang segundo. Sa wakas, si Antero ang nagsalita. Uuwi ka ba para manumbat? Umiling siya. para magpakitang gilas. Hindi rin po. Bakit ka uuwi? Napatingin siya sa ama-ama niyang minsan nangakong hindi siya sasaktan ng ganoon sa bahay nila dahil ayokong maging katulad nila.
Ayokong habang buhay akong may iniiwasang bahay sa loob ng dibdib ko. Doon bahagyang ngumiti si Antero. Kung gayan, tama yang pag-uwi mo. Kinabukasan, sakay ng simpleng itim na SUV, bumalik si Salve sa baryong minsang pinanggalingan niya. Hindi siya nagdala ng convoy. Hindi rin ng press. Kahit may mga kakilala siyang nagmumungkahing samahan siya para sa seguridad.
Taning si Raffy lang ang kasama niya sa biyahe dahil kailangan niyang may taong mapagkakatiwalaan sa unang pagharap niya sa pamilya. Pagpasok pa lang sa baryo, tila bumalik sa kanya ang amoy ng putik, tuyong damo at usok mula sa mga kalan. Ngunit hindi na iyon ang baryong naiiwan niya noon.
Marami ng lumang bahay na halos bumigay na ang bubong. May ilang bagong tindahan ngunit nandoon pa rin ang mga taong kilala sa chismis at mabilis na balita. Hindi naitago ni Aling Edad ang gulat nang makita siyang bumaba sa sasakyan. “Diyos ko, si Salve ba yan? Halos mapasigaw ito.” Ikaw na ba talaga yan? Ngumiti si Salvin ng mahinahon.
Opo, Aling edad. Ang ganda-ganda mo na at ang linis mong tingnan. Naku, kung alam mo lang ang lagay doon sa bahay ninyo. Hindi na niya pinahaba pa ang usapan. Tahimik siyang nagpasalamat at tinungo ang lumang kubo na ngayo’y mas kupas, mas tabingi at halatang matagal ng hindi naayos. Pagpasok niya sa bakuran, para siyang nilamukos ng mga ala-ala.
Ang lumang puso sa gilid kung saan siya pinag-iigib noon. ang pinto ng kusina kung saan siya minsang sinabihang wala siyang silbi ang bintanang dating pinagmasdan niya habang pinapakain siia ng itlog at mainit na kanin. Ngunit higit sa lahat ang katahimikan ng bahay ang pinakamasakit. Wala ang dating yabang. Wala ang sigla.
Wala ang ingay ng mga pangarap na pinilit isakay sa isang anak lamang. Sa loob, nadatnan niyang nakahiga si Rodolfo sa papag namamayat at halatang hirap huminga. Si Nemya naman ay nakaupo sa isang mababang bangko, mahina at halos hindi maituwid ang likod dahil sa arthritis. Nang makita siya ng ina, tila hindi agad nitong namunawaan ang nasa harapan.
Sa Salve. Nanginginig nitong sabi. Hindi sumagot agad si Salve. Tumanggo lang siya. Si Rodolfo na noon ay ni hindi siya nilingon ng lagdaan ang papeles ng pag-aampon ay ngayon nangingilid ang luha habang pilit bumabangon. “Huwag na po kayong bumangon!” mahinahong sabi ni Salve. Ngunit nagsalita si Nemya, basag ang boses.
Bakit? Bakit ka nandito? Sa tanong na iyon, may kung anong lumamig sa loob ni Salve dahil kahit sa dulo ng kahinaan, hindi pa rin agad lumabas sa bibig ng ina niya ang salitang salamat o anak. May nagsabi kasing may sakit kayo at walang nag-aalaga. Doon ibinaba ni Nemya ang mukha niya at biglang umiyak.
Hindi yoong iyak na malakas kundi tila matagal ng naiipon at hindi mahanapan ng lakas para pigilan pa. Wala na kaming malapitan. Si Dalia umuuwi lang kapag may kailangan. Parang may maliit na kutsilyong marahang humiwa sa dibdib ni Salve sa narinig. Hindi dahil nagulat siya. Sa totoo lang, matagal na niyang nakita sa balita ni Mang Roberto at Bembem kung saan papunta ang ugali ni Dalia.
Ngunit masakit pa ring marinig na ang batang ipinagpalit sa lahat ay siya pa ring haharap sa ganitong eksena. Ilang oras din hindi siya nagsalita ng marami. Tiningnan muna niya ang gamot sa mesa, ang kalagayan ng bahay, ang mga lumang reseta at ang halos wala ng laman na kusina. Paglabas niya sa bakuran, tinawagan niya agad si Raffy at ilang taong pinagkakatiwalaan.
Kinabukasan, dinala si Rodolfo sa pribadong ospital sa lungsod. Ang si Dr. Samir Villanueva, ang nefrologist na matagal ng kaibigan ng isa sa business partners ni Salve ang humawak sa kaso nito. Si Nemya naman ay nilapatan ng mas maayos na checkup at niresetahan para sa arthritis at maintenance.
Nagpadala rin si Salven ng professional caregiver na si Lanny Fos upang tumulong sa araw-araw na pangangailangan ng dalawa. Hindi niya ginawa yun ng may pagyayabang. Wala ring camera. Wala ring ipinatawag na mga kamag-anak para ipakita kung gaano siya kabuti. Ngunit hindi nagtagal, dumating din si Dalia. Naka-sunglasses pa ito kahit nasa loob ng bahay.
At halatang iritado ng makita si Salve na abala sa pag-aayos ng mga dokumento para sa gamutan. “Anong drama ‘to?” Matalim agad nitong bungad. Bigla kang sumulpot tapos parang ikaw na ang bida rito. Unti-unting tumayo si Salve at humarap sa kapatid. Halos hindi niya makilala ang dating batang paborito ay ngayo’y tuyot ang kutis.
May mamahaling bag pero halatang gipit at may matang hindi na mapakali. May kailangang iasikaso. Ikling sabi ni Salve. Napangingisi si Dalia. Asikasuhin o baka naman nagpapabango ka lang ng pangalan. Alam mo hindi mo kailangang umarte ng mabuti para lang siraan kami. Tahimik lang si Salve. Mas lalong nairita si Dalia sa katahimikan niyang iyon.
Akala mo ba dahil may pera ka na malinis ka na rin? Galit nitong sabi. Dugo pa rin tayo. Kung tutuusin, may parte rin ako sa kung anong meron ka ngayon. Kung hindi ka pinaampon noon, malamang hindi ka umayos ng ganyan. Doon napalingon si Raffy mula sa may pintuan pero isang tingin lang ni Salve ang nagpigil sa kanyang makialam. Makinig ka sa akin, Dalia.
Kalmado ngit mariing sabi ni Salve. Hindi ako narito para makipag-away. Narito ako para matiyak na may nag-aalaga sa kanila. At ako ang anak nila, sigaw ni Dalia. Kung ganon, bakit hindi ikaw ang nandito noong sila ang nahihirapan? Natahimik ang buong silid. Hindi agad makasagot si Dalia. Sa wakas, lumabas na din ang tunay na dahilan ng pagdating nito. Kailangan ko ng pera.
Sabi niya, “Marami akong kailangang bayaran. At kung tutulong ka rin lang, isama mo na ako.” Doon unang naging malamig ang tingin ni Salve. Sa unang pagkakataon, naramdaman ni Nemya ang bigat ng kabiguang matagal niyang binulag-bulagan. Ang anak na ipinaglagan niya sa lahat ay siya ngayong humihingi lamang kapag may pakinabang.
At ang anak na itinulak niya palayo noon ang siya ngayong kumikilos ng walang hinihing kapalit. Ngunit hindi pa doon natapos ang gulo. Ilang araw matapos maipasok sa ospital si Rodolfo, nalaman ni Salve sa pamamagitan ni Attorney Yago na may mga dokumentong sinusubukang ipapirma ni Nadalia at Harold Tejing sa mag-asawang matanda.
Mga papeles na magbibigay sa kanila ng access sa perang inilaan ni Salve para sa maintenance, caregiver at repair ng bahay. Nang nalaman iyon ni Salve, agad niyang ipinatawag si Dalia sa lumang bahay. Pagdating nito, taas nao pa rin nito. Ngunit halatang kinakabahan ng makita roon sina Attorneago Raffy at maging si Reverend Thomas Kasilag na tahimik lang na nakaupo sa sulok.
Ano na naman to? Tanong ni Dalia. Inilapag ni Salve ang mga papeles sa mesa. Ito yung mga pinapirma mo kay mama nung akala mong hindi niya maiintindihan. Sabi niya. Biglang namutla si Dalya. Hindi ko alam ang sinasabi mo. Alam mo at hinding-hindi na mauulit iyon. Lumakas ang boses ni Dalia. Bakit? Sino ka ba para kontrolin lahat dahil may pera ka? Dahil may negosyo ka.
Huwag kang magmalinis, Salve. Kung tutuusin, dapat sa amin ka pa nga magpasalamat. Sa puntong iyon, tumayo si Salve ng tuwid at tahimik. Hindi siya sumigaw. Hindi siya naninig. Hindi rin siya umiwas. Hindi ko utang ang buhay ko sa inyo. Sabi niya, malinaw at diretso. Ang meron ako ngayon, bunga ito ng mga taong tumanggap sa akin ng walang kondisyon at ng sarili kong pagsisikap.
Tinutulungan ko sina mama at papa dahil pinili kong maging mabuting tao. Pero hindi ibig sabihin non pwede mo akong gamitin. Natahimik si Dalia ngunit bakas sa mukha nito ang halo ng galit at kahihiyan. Simula ngayon, dugtong ni Salve, lahat ng gastusin para sa kanila ay dadaan sa legal at maayos na paraan.
Walang hahawak ng perang iyon kundi ang ospital, caregiver at suppliers. At ikaw, kung gusto mong tumulong, tumulong ka. Pero kung hihingi ka lang sa sarili mo, wala kang makukuha sa akin.” Napasandal si Nemya sa upuan at napaiyak ng tahimik. Sa unang pagpakataahon sa buhay niya, nakikita niyang ang anak na lagi niyang minamaliit noon ay siya palang may pinakamatibay na gulugod.
Lumipas ang mga buwan. Unti-unting naging maayos ang kalagayan nina Rodolfo at Nemya. Hindi man bumalik sa dati ang lakas ng katawan nila, naging mas maayos ang paghinga ni Rodolfo at nabawasan ng pananakit ng kasukasuan ni Nemya dahil sa gamutan at pag-aalaga. Naipayos din ni Salve ang lumang bahay hindi para gawing marangya kundi para gawing ligtas at malinis na tahanan sa natitira nilang mga taon.
Sa isang tahimik na hapon, dumalaw si Salve mag-isa. Wala si Dalia, wala rin si Raffy. Tanging siya, Nemya at Rodolfo ang nandoon sa sala habang sinasala ng hapon ang liwanag mula sa bintana. Matagal bago nagsalita si Rodolfo, “Anak!” paos nitong tawag. Nanigas si Salve sa salitang iyon. Ngayon ko lang siguro ‘yan nasabing tama. Hindi ko na mababawi ang mga taon.
Ni hindi kita nilingon. Nung umalis ka, pinili kong maging duwag.” Tahimik lang si Salve ngunit unti-unting kumikirot ang lalamunan niya. Sumunod naman nagsalita si Nemya umiiyak habang nakahawak sa tungkod. “Aka kasi noon siia ang mag-aahon sa amin. Pinaniwala ko ang sarili ko na ikaw ang kayang mawala.
Pinaniwala ko ang sarili ko na tama ang ginawa namin. Nahagulhol ito. Pero walang araw na hindi niya binalikan ang tanong mo noon kung may ginawa ka bang masama. Doon tuluyang napapikit si Salve. Muli niyang narinig sa ala-ala ang boses ng pitong taong gulang sarili. Ma, may ginawa po ba akong masama? At ngayon, matapos ang napakahabang panahon, narito ang sagot.
Hindi mula sa langit kundi mula sa mismong mga taong nanakit sa kanya. Wala anak, walang ginawang masama. Kami ang nagkulang, kami ang nagkasala. Bumigat ang tahimikan sa pagitan nila. Pagkaraan ng ilang sandali, marahan ng nagsalita si Salve. Pinatawad ko na kayo noon pa man. Hindi dahil madali kundi dahil ayokong dalhin habang buhay ang bigat niyo sa dibdib ko.
Napaiyak si Rodolfo. Pero makinig din kayo sa akin. Dugtong ni Salve. Mahinaon ngunit buo ang boses. Hindi ibig sabihin ng pagpapatawad ay babalik tayo sa dati. Hindi ibig sabihin non. Pwede niyong angkinin ako ngayon dahil maayos ang buhay ko. Aalagaan ko kayo. Hindi ko kayo pababayaan. Pero ang buhay ko, ang pangalan ko at ang mga pinaghirapan ko, akin na iyon.
Doon parehong tumanggo sina Rodolfo at Nemya. hindi bilang mga magulang na makapangyarihan kundi bilang mga taong sa wakas ay natutong tumanggap ng kahihian at habag ng sabay. Ilang buwan pa ang lumipas at nagkaroon ng simpleng salo-salo sa naayos ng bahay. Nandoon sina Luzvimda at Antero dahan-dahan ng kilos ngunit masaya ang mga mata.
Nandon din sina Gemina, Raffy, Attorneyago, Aling Edad, Mang Roberto at maging si Sister Clara Bell na naging katuwang ni Salve sa scholarship program para sa mga batang iniwan o pinabayaan. Sa gitma ng munting handaan, tumayo si Nemya, alalay ng tungkod, naninginig ngunit buo ang loob. “May gusto akong sabihin,” sabi nito.
Natahimik ang lahat. Humarap siya kay Luzviminda at Antero. Salamat sa inyo. Kayo ang gumawa ng hindi naming nagawa. Pagkatapos tumingin siya kay Salve luhaan. Hindi ko na maibabalik ang pitong taong gulang na iniwan namin. Pero habang may natitira pa akong hininga, gusto kong malaman mo na ikaw ang anak na may pinakamalaking puso.
Marahang tumayo si Salve. Lumapit siya sa ina at hindi nagmadaling yumakap. Una, tinitigan niya muna ito hindi na bilang batang naghihintay ng pagmamahal kundi bilang babaeng alam na ang halaga niya. Pagkatapos niyakap niya ito ng maiksi ngulit totoo. “Pinapatawad ko kayo,” sabi niya. Pero ang mga taong tunay na nagturo sa akin kung paano magmahal ay sila mama at papa.
Lumingon siya kina Luzvim at Antero. Sila ang unang pumili sa akin. Napahagulhol si Luzvim habang si Antero ay mariing pinunasan ng sulok ng mata para itago ang luha. Tungkol naman kay Dalia, hindi ito agad nagbago. May mga panahong naamala ito. May mga araw na lumalapit para humingi ulit ng tulong. At may mga gabing galit pa rin ito sa mundo dahil hindi sumunod sa gusto niya ang buhay.
Ngunit nang tuluyan na siyang tanggihan ni Harold at habulin ng mga pinagkakautangan, wala rin siyang ibang mapuntahan kundi ang programang inaalok ni Salve. Trabaho sa community center na suportado ng foundation nito. Mababang posisyon, maliit na sahod sa simula at malinaw na patakaran. Hindi kita bibigyan ng pera.
” sabi ni Salve nang huli silang mag-usap ng sarilinan. Pero bibigyan kita ng pagkakataong kumita ng marangal. Nasao kung tatanggapin mo. Sa unang pagkakataon, walang naisagot si Dalya marahil dahil alam niyang iyon ang unang alok sa buong buhay niya na hindi nakabalot sa pambobola o pagpababor kundi sa katotohanan. Pagkalipas ng isang taon, tuluyan ng lumago ang negosyo ni Salve at kasabay nito ang kanyang foundation.
Ang scholarship program para sa mga batang inimbag o pinabayaan ay ipinangalan niya kina Luzveminda at Antero Vergara bilang pagdakila sa mga taong nagpatunay na ang pagiging magulang ay hindi nasusukat sa dugo kundi sa pagpili, pag-aaruga at pananatili. At sa tuwing may batang bago sa shelter ni Sister Clarabell na umiiyak dahil iniwan ng sarihing pamilya, si Salve mismo ang paminsan-minsang bumibisita at kinakausap ang mga ito.
Hindi dahil iniwan ka. Ibig sabihin non wala ka ng halaga. Minsan ang tunay na pamilya dumarating hindi sa unang simula ng buhay mo kundi sa gitna ng sakit mo. Sa huling tagpo ng kanyang paglalakbay, nakatayo si Salve sa harap ng bagong tayong livelihood center sa baryong minsang nakakita sa kanya bilang batang walang laban.
Sa tabi niya sina Luzvim at Antero. Sa likod nila may mga batang tumatakbo. Mga inang may hawak na enrollment forms para sa skills training at mga magsasakang naila para sa distribution support ng kumpanya niya. Sa malayo, tanaw ang lumang bahay ng mga Maristela. Hindi na wasak, hindi na marumi, ngunit hindi na rin sentro ng kanyang mundo.
Sapagkat ang batang ipinamigay noon para sa kinabukasan ng paboritong anak ay siya ngayong milyonaryang hindi lamang nagtagumpay kundi natutong mahalin ng may hanggan. Tumulong ng may prinsipyo at tumuwarid ng hindi isinusuko ang sariling dangal. At sa wakas matapos ang mahabang panahon, buo na si Salve. Hindi dahil tinanggap siya ng mga taong naksakit sa kaniya kundi dahil pinili niyang buuin ang sarili niya kasama ng mga taong tunay na nanatili. M.