Bahagi 2
Nalukot ang hangin sa paligid ko habang lumalapag ang makapal na alikabok sa magaspang na sahig. Sa tindi ng kabog ng aking dibdib, halos mapaluhod ako habang mahigpit na nakahawak sa aking tiyan. Ang sanggol sa aking sinapupunan ay tila gumalaw, animo’y nakikiramay sa panlalamig ng aking buong katawan. Sa harapan ko, ang dating matatag na pader na pinagkakapitan ng lumang larawan ng plantasyon ng kape ay nag-iwan ng isang parihabang butas—isang lihim na taguan na sadyang ibinaon sa loob ng makapal na adobe.
Walang kuryente ang bahay, at ang papalubog na araw sa kabundukan ng Tayabas ay nagbibigay lamang ng maninipis na guhit ng kulay kahel na liwanag mula sa basag na bintana. Kinuha ko ang maliit na lighter at piraso ng lumang kandila mula sa aking bag—isa sa kakaunting gamit na naisalba ko mula sa pandarambong nina Aling Remedios. Nang sindihan ko ang mitsa, sumayaw ang dilaw na apoy sa loob ng madilim na siwang.
Hindi pala lagusan na dinaraanan ng tao ang aking nakita, kundi isang malalim na alkoba o calicanto na sadyang inukit sa dingding. Sa pinakaloob nito, may nakapatong na isang kahon na gawa sa maitim at mabigat na kahoy ng narra, nababalot ng tanso sa bawat kanto, at nakatali ng makapal at tuyong lubid na abaka. Sa tabi ng kahon ay may nakatuping makapal na papel na nakapaloob sa isang boteng bubog na may selyong waks.
Nanginginig ang aking mga daliri habang inaabot ang bote. Binasag ko nang marahan ang leeg nito gamit ang piraso ng nahulog na bato. Nang mahugot ko ang nakarolyong papel, napatitig ako sa lumang sulat-kamay gamit ang kulay-tsokolateng tinta. Ang dokumento ay may petsang 1978, at may selyo ng lumang notaryo publiko at titulo ng lupa.
Ito ay isang Huling Habilin at Testamento na nilagdaan ng isang nagngangalang Don Severino Ilustre—ang orihinal na may-ari ng buong lupain bago ito unti-unting nakalimutan ng kasaysayan. Ngunit ang nagpatindig sa aking balahibo ay ang nilalaman ng liham na kalakip nito.
“Sa sinumang magbubukas ng pader na ito nang may malinis na puso at matinding pangangailangan:
Ang lupang ito ay hindi kailanman naibenta. Ito ay kinamkam ng mga taong pinagkatiwalaan ko noong ako ay nagkasakit. Ang buwis na sinasabing hindi nabayaran ay panlilinlang ng mga tiwaling opisyal upang maagaw ang 50 ektaryang taniman ng kape at kakaw na nakapaligid sa paanan ng bundok na ito. Sa loob ng kahon ng narra ay naririto ang orihinal na Titulo Torrens (OCT Blg. 4821), ang mga gintong barya na itinabi ko para sa tunay na magpapanumbalik ng dangal ng lupang ito, at ang listahan ng mga tunay na kasunduan. Kung ikaw ay dumating dito bilang isang biktima ng kawalang-katarungan, ang Maykapal ang nagdala sa iyo. Ipaglaban mo ang lupang ito, at arugain mo ang mga taong naiwan sa paligid nito.”
Napasinghap ako. Halos malaglag ang kandila sa aking kamay.
Gamit ang lumang kutsilyo na pambalat ng prutas, pinutol ko ang tuyong lubid sa kahon ng narra. Nang buksan ko ang tansong kandado na marupok na dahil sa kalawang, bumungad sa akin ang isang tanawing hindi ko kailanman napanaginipan sa buong buhay ko bilang asawa ng isang dukhang trabahador.
Sa ibabaw ng mga lumang dokumento, nakahiga ang ilang maliliit na supot ng telang katsa. Nang buksan ko ang isa, kumalansing ang mga gintong barya—mga lumang Isabelinas at Mehikanong pesong pilak na may mataas na halaga sa kasaysayan at timbang. Sa ilalim ng mga barya ay ang maayos na nakabalot na mga bugkos ng salaping papel na may selyo ng Bangko Sentral ng Pilipinas noong dekada sitenta, kasama ang limang buong baretang pilak na may tatak ng bangko.
Napaiyak ako nang walang humpay. Napaluhod ako sa maruming sahig habang yakap ang aking tiyan.
“Julian…” bulong ko sa hangin habang umaagos ang luha sa aking pisngi. “Diyos ko, hindi Mo kami pinabayaan.”
Nang gabing iyon, hindi ako natulog. Nilinis ko ang isang sulok ng silid gamit ang aking natitirang lakas. Isinara ko ang mga tabinging pinto gamit ang mabibigat na kahoy upang walang makapasok na ligaw na hayop. Sa kabila ng lamig ng simoy ng bundok, ang init ng pag-asa sa aking puso ang nagpainit sa aming dalawa ng aking anak. Alam kong simula pa lamang ito ng isang malaking pagsubok. Kung totoo ang nakasaad sa sulat ni Don Severino, ang ₱3,000 na ibinayad ko sa munisipyo para sa “karapatan sa sirang kubo” ay nagbigay pala sa akin ng ligal na hawak sa lupang kinatitirikan nito—ngunit tiyak na may mga taong ganid na naghihintay lamang sa tamang panahon upang tuluyang angkinin ang buong ari-arian.
Kinaumagahan, bago sumikat ang araw, itinago ko ang kahon sa ilalim ng isa pang tagong sahig sa ilalim ng lumang aparador. Nagtira lamang ako ng tatlong pirasong pilak na barya at ang aking natitirang ₱500 sa aking bulsa. Kailangan kong bumaba sa kabayanan upang kumuha ng pagkain, gamot para sa aking pagbubuntis, at humanap ng mapagkakatiwalaang abogado.
Pagbaba ko sa bayan ng Tayabas, dumaan ako sa isang lumang tindahan ng mga antigong kagamitan at alahas na pag-aari ng isang matandang intsik na si Mr. Lim. Kilala siya sa bayan bilang tahimik ngunit tapat na mangangalakal. Nang ilatag ko ang dalawang lumang baryang pilak, naningkit ang kanyang mga mata.
“Saan mo nakuha ito, ineng?” tanong niya nang may halong paggalang at pagtataka.
“Pamana po ng matatanda sa pamilya ng asawa ko na namayapa na,” matatag kong tugon, pinipigilan ang panginginig ng aking boses. “Kailangan ko lamang po ng panggastos sa aking panganganak.”
Sinuri niya ito sa ilalim ng magnifying glass, tinimbang, at tumango. “Ang mga ito ay purong pilak mula sa lumang panahon, may halaga sa mga kolektor. Bibigyan kita ng makatarungang presyo. Pitumpung libong piso (₱70,000) para sa dalawang ito. Kung mayroon ka pang iba, bumalik ka sa akin.”
Nang mahawakan ko ang makakapal na libu-libong piso, ang unang ginawa ko ay pumunta sa botika upang bumili ng mga bitamina at gatas para sa aking pagbubuntis. Pagkatapos ay bumili ako ng sako ng bigas, mga de-lata, matitibay na kandila, banig, kumot, at mga kagamitan sa pagkukumpuni ng bahay tulad ng pako, martilyo, at lagari. Nag-upa ako ng isang mapagkakatiwalaang magsasaka na may kolong-kolong upang tulungan akong ihatid ang mga kagamitan hanggang sa dulo ng kalsada sa paanan ng bundok.
Ngunit ang mabilis kong pagbili sa palengke ay hindi nakaligtas sa mapanuring mga mata.
Habang nagbabayad ako sa tindahan ng mga tuyong isda, narinig ko ang isang pamilyar at matinis na boses mula sa likuran.
“Elena?!”
Nanigas ang aking katawan. Paglingon ko, nakatayo si Dennis, ang aking bayaw, may hawak na bote ng serbesa at nanlalaki ang mga mata habang nakatingin sa makapal na pitaka na hawak ko. Sa likod niya ay naglalakad si Aling Remedios, suot ang kanyang kupas na duster at may bitbit na supot ng gulay.
“Aba’t tignan mo nga naman!” sigaw ni Aling Remedios habang mabilis na lumalapit at humaharang sa aking daraanan. “Akala ko ba’y naghihirap ka at walang maipambayad sa upa? Saan mo nakuha ang perang iyan, ha? Magnanakaw ka! May itinago ka palang pera mula sa pensyon ng anak ko!”
Agad na lumapit ang ilang usyosero sa palengke. Hinawakan ni Dennis ang aking braso nang marahas, ngunit buong lakas ko itong iwinaksi.
“Bitiwan mo ako, Dennis!” buong tapang kong sigaw, isang boses na hindi ko kailanman naiparinig noong nabubuhay pa si Julian. “Wala kayong karapatang hawakan ako! Kinuha niyo na ang lahat ng tulong ng kumpanya kay Julian! Pinalayas niyo ako sa bahay! Ang perang ito ay pinaghirapan ko at walang kinalaman sa anak ninyo!”
“Sinungaling!” bulyaw ni Remedios habang sinusubukang hablutin ang aking bayong. “Ilabas mo ang pitaka mo! Dennis, hawakan mo ang babaeng iyan! Baka ninakawan niya ang namayapa kong anak bago pa man ito ilibing!”
Bago pa man makalapit muli si Dennis, dalawang barangay tanod na nagpapatrolya sa palengke ang pumagitna.
“Ano ang kaguluhan dito?” tanong ng hepe ng mga tanod.
Hinihingal ako sa galit at takot, ngunit naalala ko ang aking dinadala. Huminga ako nang malalim at tumayo nang tuwid. “Kapitan, pinalayas ako ng mga taong ito matapos kunin ang huling sentimo ng tulong para sa asawa ko. Ngayong nagsusumikap akong mabuhay para sa anak ko, pinararatangan nila akong magnanakaw sa gitna ng publiko. Kung may reklamo sila, magdemanda sila sa korte, ngunit sa oras na hawakan nila ako ulit, ipapakulong ko sila sa kasong pananakit sa isang buntis!”
Natahimik ang paligid. Nakita ng mga tao ang panginginig ng aking tiyan at ang pamumutla ng aking mukha. Nagsimulang magbulung-bulungan ang mga tindera laban kina Remedios.
“Wala kayong hiya, pinapalayas niyo ang buntis na asawa ng namatay niyong kadugo,” bulong ng isang matandang tindera ng gulay.
Nahihiyang umatras si Dennis, ngunit ang kanyang mga mata ay nanlilisik sa inggit at hinala. “Hindi pa tayo tapos, Elena. Aalamin namin kung saan ka naglungga. Kapag napatunayan naming may ninakaw ka kay Kuya, pupulutin ka sa kangkungan!”
Umalis sila na may halong banta, ngunit hindi na ako nagpatinag. Sumakay ako sa sasakyan kasama ang magsasakang maghahatid ng aking mga kagamitan. Alam kong hindi na ako ligtas sa simpleng pamumuhay lamang. Kailangan kong kumilos nang mabilis bago pa man matuklasan nina Remedios at ng mga kasosyo nitong gahaman ang tunay na yaman na nakatago sa bundok.
Pagbalik ko sa sira-sirang kubo nang hapong iyon, sinimulan ko ang pagbabago. Gamit ang binili kong mga tabla at pako, kinumpuni ko ang mga bintana. Nilinis ko ang lumang kusina at nag-igib ng malinis na tubig mula sa bukal na umaagos sa likod-bahay—isang bukal na may napakalinaw at malamig na tubig na bumubuhos mula sa mga batong bundok.
Nang sumapit ang dilim, muli kong inilabas ang mga papeles mula sa kahon ng narra. Sa pagkakataong ito, binasa ko ang bawat talata ng Titulo Torrens. Hindi lamang pala ito simpleng lupa; ang 50 ektaryang nakapangalan kay Don Severino ay mayaman sa matatandang puno ng Liberica (Kapeng Barako) at mga orihinal na puno ng kakaw na itinanim pa noong bago magkadigma.
Nang buksan ko ang isang lumang talaarawan na nakasiksik sa ilalim ng kahon, natuklasan ko ang pinakamalaking rebelasyon: ang tunay na nagtangkang umagaw sa lupaing ito 15 taon na ang nakararaan ay walang iba kundi ang kasalukuyang Bise Alkalde ng bayan—si Victoriano Monteverde—ang mismong padrino at pinaglilingkuran ng aking bayaw na si Dennis.
Nagtugma ang lahat sa aking isipan. Kaya pala itinaboy ako ni Dennis at ipinagpilitang lumipat sa aming lumang tirahan ay upang maging malapit sa munisipyo, habang ang abandonadong lupang ito ay sinadyang pabayaan upang maideklarang “forfeited property” at mabili ng bise alkalde sa napakababang halaga. Hindi nila inaasahan na may isang desperadang biyuda na bibili ng karapatan sa halagang ₱3,000 dahil lamang sa kawalan ng matitirhan.
Hinaplos ko ang aking sinapupunan habang nakatingin sa kadiliman ng gubat mula sa aking bintana.
“Anak,” bulong ko sa sanggol, “hindi tayo aatras. Ang lupang ito ang magiging tahanan mo, at ipaglalaban natin ito hanggang sa huli.”
