Pagkatapos ng walong araw na hindi namin pag-uusap ng boyfriend kong may ranggong Brigadier General, nag-post ako sa Facebook ng litrato ng aming marriage certificate.

Pagkatapos ng walong araw na hindi namin pag-uusap ng boyfriend kong may ranggong Brigadier General, nag-post ako sa Facebook ng litrato ng aming marriage certificate.

May maikli lang akong caption:

**“Sa wakas, natagpuan ko na ang lalaking hindi kailanman nagsasabing, ‘Sa susunod na lang.’”**

Agad na sumabog sa dami ng mensahe ang group chat ng kanyang unit.

“Congratulations, General Rafael!”

“Pitong taon na rin! Sa wakas ikakasal na kayo!”

“Kailan ang reception sa Maynila? Huwag mong kalimutang imbitahan kami!”

Tahimik akong napangiti habang binabasa ang mga mensahe.

Pagkatapos, idinagdag ko sa group chat ang legal kong asawa.

At mahinahon akong nag-type:

**“May maling akala po kayo. Siya ang tunay kong asawa.”**

Ilang segundo lang ang lumipas, napuno ang screen ng sunod-sunod na notifications.

**“This message was unsent.”**

**“This message was unsent.”**

**“This message was unsent.”**

—

Walong araw bago iyon.

Sa kasal ng matalik kong kaibigan sa Tagaytay, ako ang nakasalo sa bridal bouquet.

Naghiyawan ang buong venue.

Lahat ng mata ay sabay na napaling kay Rafael.

Ang lalaking minahal ko sa loob ng pitong taon.

Isang batang heneral na hinahangaan at iginagalang ng buong kampo.

May sumigaw mula sa mga bisita.

“General! Mag-propose ka na!”

“Pitong taon na kayong magkasintahan!”

“’Wag mo na siyang paghintayin!”

Mahigpit kong niyakap ang bouquet.

Halos marinig ko ang malakas na tibok ng puso ko.

Akala ko, darating na rin sa wakas ang araw na matagal kong hinihintay.

Ngunit ngumiti lamang si Rafael.

Lumapit siya sa akin.

Marahan niyang kinuha ang bouquet mula sa aking mga kamay.

At ibinigay iyon sa babaeng aide-de-camp na nakatayo sa tabi niya.

“Si Lia ang unang humawak nito.”

Magaan niya akong tinapik sa ulo, parang batang inaalo.

“Good girl. Sa susunod na lang.”

Kasabay noon ay lumipat ang spotlight kay Lia.

Namula ang kanyang mukha habang yakap ang bouquet.

Halatang hindi niya maitago ang saya sa kanyang mga mata.

Samantalang ako…

Nakatayo lamang sa gitna ng palakpakan.

Piliting ngumiti.

Hindi alam ni Rafael…

Wala nang “sa susunod.”

Noong nasa kolehiyo pa kami ng matalik kong kaibigan sa Quezon City, nangako kami sa isa’t isa.

Kung sino man ang unang ikakasal, ang isa naman ay dapat magpakasal sa loob ng isang linggo.

Ngayon, katatapos lang ng kasal niya.

At ang kasal ko…

Nakatakda na sa susunod na Sabado.

Pagkatapos ng reception, si Rafael ang naghatid muna kay Lia pabalik sa military quarters.

Katulad ng dati, may dahilan na naman siya.

“Siya ang aide ko. Delikadong umuwi siyang mag-isa nang gabi.”

Nang makabalik siya sa condominium namin sa Makati, nakahanda na sa may pintuan ang lahat ng maleta ko.

Sandali siyang natigilan.

“Galit ka pa rin ba dahil sa bouquet?”

Tahimik ko siyang tiningnan.

Pitong taon akong naniwalang balang araw, mapapansin din niya ang lahat ng paghihintay ko.

Ngunit mali pala ako.

Hindi pala sapat ang tagal ng pagmamahal para piliin ka.

Huminga ako nang malalim.

“At Rafael…”

“Maghiwalay na tayo.”

Natigilan siya.

Pagkaraan ng ilang segundo, bahagya siyang natawa.

“Anika, huwag ka nang magdrama.”

Habang inaalis niya ang kanyang guwantes na pang-uniporme, sinabi niya nang pagod ang boses,

“May meeting pa ako bukas sa Camp Aguinaldo.”

“Kung gusto mo ng bulaklak, magpapadala ako ng isang truck ng rosas mula Baguio.”

“Okay na ba?”

Umiling ako.

“Hindi ko kailangan ng bulaklak.”

Tuluyan siyang napatingin sa akin.

Mahinahon kong sinabi,

“Sa susunod na linggo…”

“Magpapakasal na ako.”

Biglang nawala ang ngiti sa kanyang mukha.

Biglang nawala ang ngiti sa kanyang mukha.

“Ano’ng sinabi mo?”

“Magpapakasal na ako sa susunod na Sabado.”

Ilang segundo niya akong tinitigan na para bang naghihintay siyang matawa ako at sabihing biro lamang ang lahat.

Ngunit hindi ako ngumiti.

Hindi rin ako umiwas ng tingin.

Unti-unting kumunot ang kanyang noo.

“Kanino?”

“Hindi na mahalaga sa iyo.”

“Anika.”

May babala sa paraan ng pagkakasabi niya sa pangalan ko. Iyon ang boses na ginagamit niya kapag may sundalong hindi sumusunod sa utos.

Noon, sapat na ang isang matalim niyang tingin para umatras ako. Sapat na ang pagod niyang buntong-hininga para isipin kong ako na naman ang problema.

Ngunit nang gabing iyon, wala na akong naramdamang takot.

Pagod na lang.

“Sino ang pakakasalan mo?” ulit niya.

“Ang lalaking pinili akong pakasalan.”

Lumapit siya sa akin.

“Walong araw lang ang pagitan ng kasal ng kaibigan mo at ng sinasabi mong kasal mo. Huwag mong sabihin sa akin na matagal mo na itong pinaplano.”

“Matagal ko nang alam ang petsa.”

“At hindi mo sinabi sa akin?”

Napangiti ako nang mapait.

“Pitong taon kitang hinihintay, Rafael. Ilang beses kong sinubukang pag-usapan ang kasal?”

Hindi siya sumagot.

Ako ang nagpatuloy.

“Sa graduation natin, sabi mo hintayin kong matapos ang training mo.”

“Pagkatapos mong ma-promote na kapitan, sabi mo hintayin kong maging stable ang assignment mo.”

“Nang maging koronel ka, sabi mo masyado kang abala sa operasyon.”

“At nang maging Brigadier General ka, sinabi mong hindi pa rin tamang panahon.”

Napatitig siya sa mga maleta ko.

“Hindi ibig sabihin noon na hindi kita pakakasalan.”

“Pero hindi rin ibig sabihin noon na pakakasalan mo ako.”

“Anika, may responsibilidad ako sa bansa.”

“At may responsibilidad ka rin sa mga pangakong ibinibigay mo sa taong naghihintay sa iyo.”

Pinisil niya ang tulay ng ilong niya.

“Dahil lang sa bouquet, aalis ka?”

“Hindi dahil sa bouquet.”

Lumapit ako sa maliit na mesa sa tabi ng pintuan at inilapag sa ibabaw nito ang susi ng condominium.

“Dahil iyon ang huling patunay na hindi mo ako nakikita bilang kapareha.”

“Napahiya lang ako sa mga tao. Ayaw kong pinipilit akong mag-propose.”

“Pero hindi ka nahiyang kunin ang bouquet sa kamay ko at ibigay kay Lia sa harap ng lahat.”

“Siya ang unang humawak noon.”

“Hindi iyon ang punto.”

“Kung ganoon, ano ang punto?”

Tumingin ako sa kanya.

“Sa loob ng pitong taon, palagi mo siyang inuuna.”

Bahagyang nanigas ang kanyang panga.

“Trabaho iyon.”

“Kapag may dinner tayo, kinansela mo dahil kailangan ka niya sa headquarters.”

“May briefing kami.”

“Noong birthday ko, umalis ka sa kalagitnaan ng hapunan dahil sumakit daw ang ulo niya.”

“Wala siyang ibang kasama.”

“Noong namatay ang lola ko, hindi ka nakarating sa burol dahil sinamahan mo siyang kumuha ng bagong service vehicle.”

“Official duty iyon.”

“At noong inalok siya ng reassignment sa Mindanao, ikaw mismo ang gumawa ng paraan para manatili siya sa ilalim ng command mo.”

Tahimik siyang napatingin sa akin.

Iyon ang sagot na matagal ko nang iniiwasang makita.

“Hindi ko sinasabing may relasyon kayo,” sabi ko. “Mas masakit pa nga yata dahil wala. Kahit walang label, mas mahalaga siya sa iyo kaysa sa akin.”

“Hindi totoo iyan.”

“Kung hindi totoo, bakit sa pitong taon natin, hindi mo minsang ginawang malinaw sa mga tao sa unit mo na may plano kang pakasalan ako?”

“Alam nilang girlfriend kita.”

“Girlfriend.”

Dahan-dahan kong inulit ang salita.

“Pitong taon na girlfriend.”

Napabuntong-hininga siya.

“Hindi ito tamang oras para pag-usapan ang lahat ng ito.”

Napatawa ako.

Iyon na naman.

Hindi tamang oras.

Sa susunod na lang.

“Hindi mo na kailangang humanap ng tamang oras,” sabi ko. “Tapos na tayo.”

Kinuha ko ang hawakan ng pinakamalaking maleta.

Agad niya akong pinigilan.

“Hindi ka aalis.”

“Nagdesisyon na ako.”

“At ako ang nagsasabing mag-usap muna tayo kapag kalmado ka na.”

“Kalmado ako.”

“Hindi ka magpapakasal sa isang lalaking hindi ko kilala.”

Hindi ko napigilang mapailing.

“Wala ka nang karapatang magdesisyon para sa akin.”

“Pitong taon kitang minahal.”

“Minahal mo ako sa paraang komportable para sa iyo.”

Napatigil siya.

“Kapag wala kang ginagawa, nandito ako. Kapag kailangan mo ng kasama sa military ball, ako ang tinatawagan mo. Kapag may problema ka, ako ang nakikinig. Pero sa tuwing kailangan kong maramdaman na pinipili mo ako, lagi mong sinasabing, ‘Sa susunod na lang.’”

Hinila ko ang maleta palayo sa kanya.

Sa pagkakataong iyon, hindi na niya ako pinigilan.

Habang papalabas ako, narinig kong malamig niyang sinabi, “Hindi ka matutuloy sa kasal.”

Huminto ako ngunit hindi lumingon.

“Bakit?”

“Dahil kapag kumalma ka na, babalik ka rin.”

Isinara ko ang pinto nang hindi sumasagot.

Hindi niya alam na ang lalaking pakakasalan ko ay hindi isang estranghero.

Siya si Attorney Gabriel Villanueva.

Kaibigan namin noong kolehiyo.

Ang lalaking minsang naghihintay sa labas ng library para ihatid ako pauwi sa dorm kapag umuulan.

Ang lalaking hindi nagtapat ng nararamdaman dahil alam niyang si Rafael ang pinili ko.

Ang lalaking pitong taon ding nanatiling tahimik, ngunit hindi kailanman naging malupit.

Dalawang buwan bago ang kasal ng matalik kong kaibigan, nagkita kami ni Gabriel sa isang legal aid event sa Quezon City.

Hindi ko agad nakilala ang dating payat at tahimik na estudyante sa lalaking nakatayo sa harap ng mga volunteer lawyers.

Isa na siyang matagumpay na human-rights attorney. Kilala siya sa pagtatanggol sa mga pamilya ng sundalong nasawi sa serbisyo at sa mga kababaihang inabuso ng makapangyarihang tao.

Pagkatapos ng event, nagkape kami.

Hindi niya ako tinanong kung kailan ako pakakasalan ni Rafael.

Hindi niya rin ako pinangaralan.

Sinabi lang niya, “Masaya ka ba?”

Simple ang tanong.

Ngunit ilang taon ko nang hindi tinatanong iyon sa sarili ko.

Hindi ako nakasagot.

Pagkaraan ng ilang linggo, muli kaming nagkita. Isinama niya ako sa bahay ng kanyang ina sa Antipolo, kung saan may maliit silang foundation para sa mga batang nawalan ng magulang.

Doon ko nakita ang uri ng buhay na matagal kong hindi maisip para sa sarili ko.

Tahimik.

Mainit.

Walang kailangang patunayan.

Walang palaging naghihintay.

Nang sabihin ko sa kanya ang tungkol sa pangako namin ng matalik kong kaibigan, natawa siya.

“Isang linggo? Parang delikadong kasunduan iyon.”

“Oo.”

“May groom ka na ba?”

“Wala.”

Sandali siyang tumahimik.

Pagkatapos, tumingin siya sa akin nang diretso.

“Ako.”

Akala ko nagbibiro siya.

Ngunit hindi.

“Hindi kita hihilingang mahalin agad ako,” sabi niya. “Hindi rin kita pipiliting kalimutan ang pitong taon sa loob ng isang linggo.”

“Gabriel…”

“Pero kung ang tanong ay kung handa ba akong piliin ka, oo.”

“Hindi ba unfair iyon sa iyo?”

“Mas unfair kung patuloy kitang papanoorin na humihingi ng pagmamahal sa taong ayaw magbigay nito.”

Tumanggi ako noon.

Sinabi kong hindi ko kayang gamitin siya para takasan si Rafael.

Ngunit sumagot siya, “Hindi kita inililigtas. Binibigyan lang kita ng pintuang matagal nang bukas. Ikaw ang magdedesisyon kung lalabas ka.”

Sa gabi ng kasal sa Tagaytay, nang kunin ni Rafael ang bouquet sa kamay ko at ibigay iyon kay Lia, may kung anong tuluyang namatay sa loob ko.

Hindi ang pagmamahal.

Ang pag-asa.

Kaya nang makauwi ako sa Makati, tinawagan ko si Gabriel.

“Handa ka pa ba?”

Tahimik siya sa kabilang linya.

Pagkatapos ay sinabi niya ang mga salitang hindi ko kailanman narinig kay Rafael.

“Oo. Kailan?”

“Sa susunod na Sabado.”

“Nasaan ka?”

“Sa condominium.”

“Pupuntahan kita.”

Hindi niya sinabi na bukas na lang.

Hindi niya sinabing may trabaho siya.

Hindi niya sinabing mag-usap kami kapag kalmado na ako.

Makalipas ang apatnapung minuto, naroon siya sa lobby.

Tinulungan niya akong isakay ang mga maleta sa kotse.

Hindi niya tinanong kung sigurado ako habang umiiyak ako sa passenger seat.

Sa halip, ibinigay niya sa akin ang kanyang panyo at sinabi, “Hindi mo kailangang maging matapang ngayong gabi. Sapat nang hindi ka bumalik.”

Sa sumunod na walong araw, walang tawag mula kay Rafael.

Isang mensahe lamang ang ipinadala niya kinaumagahan.

“Kapag tapos ka nang magdrama, umuwi ka.”

Hindi ako sumagot.

Sa ikatlong araw, nagpadala siya ng litrato ng isang truck na puno ng rosas.

“Delivered sa condo.”

Hindi ko rin sinagot.

Sa ikalimang araw, nag-message si Lia.

“Ma’am Anika, huwag po ninyong masamain ang nangyari sa bouquet. Si General lang po ang nagbigay. Wala po akong kinalaman.”

Hindi ko siya sinagot.

Sa ikapitong araw, nakatanggap ako ng mensahe mula sa matalik kong kaibigan.

“Sure ka ba kay Gabriel?”

Tiningnan ko ang lalaking nasa kabilang dulo ng dining table.

Abala siyang suriin ang marriage license at iba pang dokumento. Tatlong beses niyang kinumpirma kung tama ang spelling ng buong pangalan ko.

Nang mapansin niyang nakatingin ako, itinaas niya ang isang papel.

“Hindi puwedeng mali ang middle name mo. Kapag mali ito, babalik tayo sa city hall.”

Napangiti ako.

“Sigurado ako,” sagot ko sa kaibigan ko.

Hindi perpekto si Gabriel.

Hindi rin kami nagkunwaring ang isang linggong paghahanda ay kayang burahin ang pitong taon kong sakit.

Bago kami pumirma sa marriage certificate, muli niya akong tinanong.

“Anika, maaari pa tayong umatras.”

Tumingin ako sa kanya.

“Gusto mo bang umatras?”

“Hindi.”

“Takot ka ba?”

“Oo.”

“Ako rin.”

Inabot niya ang kamay ko.

“Pero hindi kita pababayaan dahil lang natatakot ako.”

Sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, hindi ko naramdamang kailangan kong makiusap.

Simple ang kasal namin.

Ginawa iyon sa isang maliit na chapel sa Antipolo, na napapalibutan ng mga puno at puting bulaklak.

Naroon ang matalik kong kaibigan, ang pamilya ni Gabriel, at ilang taong tunay na nakakakilala sa amin.

Walang military honors.

Walang media.

Walang marangyang reception.

Ngunit nang isuot ni Gabriel ang singsing sa daliri ko, malinaw ang kanyang boses.

“Araw-araw kitang pipiliin.”

Pagkatapos ng seremonya, ako mismo ang nag-post ng litrato ng aming marriage certificate.

May maikli akong caption.

“Sa wakas, natagpuan ko na ang lalaking hindi kailanman nagsasabing, ‘Sa susunod na lang.’”

Hindi ko inaasahang mapapansin iyon ng unit ni Rafael.

Marahil dahil nakasuot pa rin ako noon ng engagement-style ring na minsang ibinigay sa akin ni Rafael bilang “pangako” sa ikalimang anibersaryo namin.

O marahil ay dahil walang nag-isip na kaya kong pakasalan ang ibang tao.

Sa group chat ng unit, sunod-sunod ang pagbati.

“Congratulations, General Rafael!”

“Pitong taon na rin! Sa wakas ikakasal na kayo!”

“Kailan ang reception sa Maynila?”

Tahimik akong napangiti.

Pagkatapos, idinagdag ko si Gabriel sa group chat.

At mahinahon akong nag-type.

“May maling akala po kayo. Siya ang tunay kong asawa.”

Sa loob ng ilang segundo, sunod-sunod na na-unsend ang mga mensahe.

Pagkatapos ay tumawag si Rafael.

Hindi ko sinagot.

Tumawag siyang muli.

At muli.

Nang umabot sa dalawampu’t tatlong missed calls, kinuha ni Gabriel ang telepono ko.

“Gusto mo bang sagutin ko?”

Umiling ako.

“Hindi.”

Ngunit makalipas ang sampung minuto, may dumating na mensahe mula sa chief of staff ni Rafael.

“Ma’am Anika, nasa labas po ng chapel si General.”

Napatayo ako.

“Paano niya nalaman?”

Tumingin si Gabriel sa akin.

“Public ang post mo. May nakilala siguro sa lugar.”

Lumabas kami sa chapel.

Nasa paanan ng hagdan si Rafael.

Naka-full military uniform siya. May dalawang sasakyang militar sa likod niya at ilang opisyal na halatang hindi komportable sa sitwasyon.

Hindi ko siya nakitang ganoon kailanman.

Walang kontrol.

Walang malamig na kumpiyansa.

Namumula ang kanyang mga mata, at magulo ang buhok sa ilalim ng kanyang cap.

Nang makita niya ako, agad siyang umakyat.

“Anika.”

Humakbang si Gabriel sa harap ko.

“General, hanggang diyan lang po kayo.”

Hindi man lang siya tiningnan ni Rafael.

“Hindi totoo ito.”

Itinaas ko ang kamay kong may singsing.

“Totoo.”

“Pinakasalan mo siya para gantihan ako.”

“Hindi.”

“Walong araw lang!”

“Pitong taon ang ibinigay ko sa iyo.”

“Sino ba siya?”

Ngayon ay tumingin siya kay Gabriel na para bang noon lamang niya napansin ang lalaking nakatayo sa tabi ko.

“Attorney Gabriel Villanueva,” sagot ni Gabriel. “Legal husband ni Anika.”

“Hindi kita tinatanong.”

“Pero ako ang sasagot dahil hindi mo na maaaring kausapin ang asawa ko sa tono na iyan.”

Natahimik ang mga opisyal sa likod ni Rafael.

Nanigas ang mukha niya.

“Asawa mo?”

“Oo.”

Biglang tumawa si Rafael, ngunit walang saya iyon.

“Hindi mo siya kilala. Hindi mo alam ang mga gusto niya. Hindi mo alam kung paano siya umiyak kapag kinakabahan. Hindi mo alam na ayaw niya ng kulog. Hindi mo alam na hindi siya makatulog kapag galit.”

Mahinahong sumagot si Gabriel.

“Alam kong pitong taon siyang natulog sa tabi ng lalaking hindi siya piniling pakasalan.”

Tumama ang mga salita kay Rafael na parang suntok.

Lumapit siya sa akin.

“Anika, umuwi tayo.”

“May bahay na ako.”

“Hindi ka maaaring basta magpakasal sa iba dahil nag-away tayo.”

“Hindi tayo nag-away. Iniwan kita.”

“Hindi ko tinanggap.”

“Hindi ko kailangan ang pahintulot mo.”

“Minahal kita.”

“Alam ko.”

“Kung alam mo, bakit mo ito ginawa?”

Doon ko naramdaman ang huling hibla ng sakit sa dibdib ko.

Hindi dahil gusto ko siyang balikan.

Kundi dahil ngayon lamang niya naintindihan ang halaga ko—nang hindi na ako kanya.

“Dahil pagod na akong mahalin sa future tense,” sabi ko.

Tumingin siya sa akin na para bang hindi niya nauunawaan.

“Kailan kita hindi minahal?”

“Sa tuwing sinabi mong sa susunod na lang.”

Biglang nag-vibrate ang telepono niya.

Hindi niya pinansin.

Muli itong tumunog.

Lumapit ang chief of staff niya.

“Sir, galing po sa headquarters. Kailangan ninyong sumagot.”

“Hindi ngayon.”

“Sir, urgent po.”

Matalim niya itong tiningnan.

Ngunit bago pa makapagsalita ang opisyal, tumunog ang telepono ni Lia.

Nasa likod pala siya ng isa sa mga military vehicle.

Hindi ko agad napansin.

Lumapit siya, maputla ang mukha.

“Sir, tungkol po ito sa reklamo.”

Napalingon si Rafael.

“Anong reklamo?”

Napatingin si Lia sa akin.

Pagkatapos ay yumuko siya.

“May formal complaint po laban sa inyo dahil sa unauthorized use ng military vehicles at personnel para pumunta rito.”

Natahimik ang lahat.

Marahil sa pagmamadali ni Rafael, ipinagamit niya ang resources ng unit para habulin ang dating nobya sa araw ng kasal nito.

Isang simpleng personal na desisyon na puwedeng makasira sa kanyang reputasyon.

Ngunit hindi iyon ang pinakamasama.

Lumapit ang isang matandang opisyal mula sa likod ng convoy.

Kilala ko siya.

Si Major General Salvador Cruz, ang superior officer ni Rafael.

“Brigadier General Montenegro,” malamig niyang sabi. “Bumalik ka sa sasakyan.”

“Sir, personal matter ito.”

“Ginawa mong official matter nang gamitin mo ang convoy.”

“Sir—”

“At may isa pang bagay.”

Ibinigay niya kay Rafael ang isang brown envelope.

Binuksan iyon ni Rafael.

Habang binabasa niya, unti-unting namutla ang kanyang mukha.

“Ano ito?”

“Administrative investigation.”

“Dahil lang sa convoy?”

“Hindi.”

Tumingin si General Cruz kay Lia.

“May ulat tungkol sa preferential treatment sa aide-de-camp mo. Reassignment requests, travel clearances, housing privileges, at paggamit ng military budget sa mga event na hindi malinaw ang official purpose.”

Parang biglang nawala ang lupa sa ilalim ni Rafael.

“Wala akong ginawang ilegal.”

“Kung ganoon, madali mong mapatutunayan.”

Napatingin ako kay Lia.

Nanginginig ang kanyang mga kamay.

Siya pala ang dahilan kung bakit nalaman ng headquarters.

O marahil may ibang opisyal na matagal nang nakapansin.

Lumapit si Rafael kay Lia.

“Ikaw ba ang nagreklamo?”

Agad siyang umiling.

“Hindi po, sir.”

“Sinong gumawa?”

Hindi siya sumagot.

Ngunit ang katahimikan niya ay sapat.

Hindi man siya ang nagsampa ng reklamo, alam niyang may mali.

At hinayaan niya.

Katulad ng hinayaan kong maliitin ako ni Rafael sa loob ng pitong taon.

Nang gabing iyon, hindi namin alam kung ano ang magiging resulta ng imbestigasyon.

Hindi ko rin hiniling na masira ang karera niya.

Sa kabila ng lahat, alam kong maraming taon niyang pinaghirapan ang ranggo niya.

Ngunit sa unang pagkakataon, kailangan niyang harapin ang resulta ng paniniwalang kaya niyang kontrolin ang lahat—ang unit niya, si Lia, at ako.

Makalipas ang tatlong linggo, pansamantalang tinanggal si Rafael sa command habang iniimbestigahan ang reklamo.

Napatunayang wala siyang romantikong relasyon kay Lia.

Ngunit napatunayang binigyan niya ito ng ilang pabor na hindi ibinigay sa ibang opisyal.

Hindi siya nakulong.

Hindi rin siya tuluyang natanggal sa serbisyo.

Ngunit nawala ang mabilis na promosyon na matagal niyang pinangarap.

Inilipat siya sa administrative post sa Visayas, malayo sa kapangyarihang nakasanayan niya.

Si Lia naman ay kusang humiling ng reassignment.

Bago siya umalis, nagpadala siya sa akin ng mahabang mensahe.

“Ma’am Anika, humihingi po ako ng tawad. Alam kong wala kaming relasyon ni General, pero nagustuhan ko ang atensyon niya. Alam kong nasasaktan kayo, pero pinili kong manahimik dahil pakiramdam ko espesyal ako. Hindi ko naisip na may babaeng unti-unting nasisira dahil doon.”

Hindi ko agad siya pinatawad.

Ngunit hindi ko rin siya sinisi sa lahat.

Si Rafael ang may pananagutan sa mga pangako niya sa akin.

At ako rin ang may pananagutan sa sarili kong desisyong manatili nang napakatagal.

Pagkalipas ng anim na buwan, nakatanggap ako ng liham mula kay Rafael.

Hindi mensahe.

Hindi tawag.

Isang sulat-kamay na liham.

“Anika,

Noong una, inisip kong ninakaw ka sa akin ni Gabriel.

Ngunit ngayon naiintindihan kong matagal na kitang itinulak palayo.

Akala ko ang pagmamahal ay isang bagay na puwedeng itabi habang inaayos ko ang mas mahahalagang bahagi ng buhay ko.

Hindi ko naunawaang para sa iyo, ako ang pinakamahalagang bahagi ng buhay mo.

At sa halip na pahalagahan iyon, ginawa kitang taong palaging naghihintay.

Hindi ko hinihinging bumalik ka.

Alam kong wala na akong karapatang gawin iyon.

Gusto ko lamang sabihin na sa unang pagkakataon, naiintindihan ko na kung bakit ka umalis.

Sana alagaan ka niya sa paraang hindi ko nagawa.

—Rafael”

Matagal kong hawak ang liham.

Pagkatapos ay ibinigay ko iyon kay Gabriel.

Binasa niya at tahimik na ibinalik sa akin.

“Okay ka lang?”

“Oo.”

“Gusto mo bang sumagot?”

Umiling ako.

“Hindi na kailangan.”

Hindi ko sinunog ang liham.

Hindi ko rin itinapon.

Itinago ko iyon sa isang kahon kasama ng lumang litrato namin ni Rafael noong college.

Hindi dahil mahal ko pa siya.

Kundi dahil bahagi siya ng babaeng minsan akong naging—ang babaeng naniwalang ang paghihintay ay patunay ng katapatan.

Sa unang taon ng kasal namin ni Gabriel, hindi naging madali ang lahat.

May mga gabing nagigising ako sa takot na baka magsawa rin siyang piliin ako.

May mga pagkakataong kapag nahuhuli siya sa pag-uwi, bumabalik ang dating kaba sa dibdib ko.

Ngunit hindi niya ako pinatahimik.

Hindi niya sinabing nagdadrama ako.

Umupo siya sa tabi ko at ipinaliwanag kung saan siya nanggaling.

Kapag may hindi kami pagkakaunawaan, hindi niya sinasabing, “Sa susunod na lang.”

Sinasabi niya, “Pag-usapan natin.”

Makalipas ang dalawang taon, bumalik kami sa parehong venue sa Tagaytay kung saan nagsimula ang lahat.

Kasal naman iyon ng isa naming kaibigan.

Nang ihagis ng bride ang bouquet, hindi ko sinubukang saluhin iyon.

Ngunit lumipad iyon diretso sa direksiyon ko.

Nasalo ko ito habang nagtawanan ang mga bisita.

May sumigaw mula sa likod.

“Attorney Gabriel! Mag-propose ka ulit!”

Napalingon ako sa asawa ko.

Hindi niya kinuha ang bouquet sa kamay ko.

Sa halip, lumuhod siya sa harap ng lahat.

May inilabas siyang maliit na kahon mula sa bulsa.

Nagtawanan ang mga tao.

“May asawa na kayo!”

Ngumiti si Gabriel.

“Alam ko.”

Binuksan niya ang kahon.

Sa loob ay isang bagong singsing.

“Anika Villanueva,” sabi niya, “dalawang taon na tayong kasal, pero gusto kitang tanungin ulit.”

Namasa ang mga mata ko.

“Pipiliin mo pa rin ba ako?”

Tumawa ako habang umiiyak.

“Oo.”

Isinuot niya ang singsing sa daliri ko.

Pagkatapos ay tumayo siya at marahang hinalikan ang noo ko.

Mula sa kabilang bahagi ng venue, nakita ko ang isang lalaking naka-uniporme.

Si Rafael.

Mas payat siya kaysa dati. Wala na ang dating yabang sa tindig niya.

Magkabilang panig kami ng ballroom, ngunit sandaling nagtama ang aming mga mata.

Hindi siya lumapit.

Hindi rin ako umiwas.

Bahagya lamang siyang yumuko bilang pagbati.

Ganoon din ang ginawa ko.

Pagkatapos ay tumalikod siya at umalis.

Walang eksena.

Walang pakiusap.

Walang susunod na pagkakataon.

Dahil may mga pag-ibig na hindi nabigo dahil kulang ang panahon.

Nabigo sila dahil ang isang tao ay naniniwalang mananatili kang naghihintay magpakailanman.

At may mga bagong simula na hindi dumarating kapag handa ka na.

Dumarating sila kapag sa wakas, napagod kang tanggapin ang “sa susunod na lang.”

Mahigpit kong hinawakan ang kamay ng asawa ko.

“Uuwi na ba tayo?” tanong ni Gabriel.

Tiningnan ko ang lalaking minsang nagbukas ng pintuan para sa akin at hindi kailanman pinilit akong dumaan.

Ngumiti ako.

“Oo.”

“At bukas?”

“Bukas, sabay nating haharapin.”

Tumango siya.

“Hindi sa susunod?”

Napatawa ako.

“Hindi sa susunod.”

Hinawakan niya ang mukha ko at marahang hinalikan ako.

“Ngayon.”

At sa pagkakataong iyon, wala na akong hinihintay.