ARAW-ARAW NA NAKALUHOD ANG PULUBI SA PUNTOD NG KANYANG ASAWA—PERO NANG MARINIG NI ISABELLA ANG KANILANG LIHIM NA NAKARAAN, ANG ISANG SALITA NG LALAKI AY NAGPAGUHO SA BUO KANYANG MUNDO!
“Kung hindi dahil sa akin… buhay ka pa sana ngayon, Kuya Gabriel.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
Hindi ako makahinga.
Ang mga salitang iyon ay paulit-ulit na umalingawngaw sa aking tainga habang nakatayo ako sa likod ng malaking puno ng akasya.
Buhay pa sana?
Ano ang ibig niyang sabihin?
Malinaw na sinabi ng doktor na inatake sa puso ang asawa ko. Walang anumang kahina-hinala sa kanyang pagkamatay. Wala siyang malubhang sakit na itinago sa akin. O iyon ang akala ko.
Nang araw na iyon, nakaupo lang si Gabriel sa aming sala habang nanonood ng balita. Bigla siyang napahawak sa dibdib, nahulog ang hawak niyang baso at bumagsak sa sahig.
Nasa kusina ako noon.
Narinig ko ang pagkabasag ng baso.
Paglabas ko, nakita ko siyang nakahandusay.
Hindi ko malilimutan ang mukha niya.
Nakatingin siya sa akin na para bang may gustong sabihin.
Pero wala nang lumabas sa kanyang bibig.
Pagdating namin sa ospital, huli na ang lahat.
At ngayon, tatlong taon matapos siyang ilibing, may isang estrangherong nakaluhod sa kanyang puntod at nagsasabing siya ang dahilan kung bakit namatay ang asawa ko.
Napahawak ako sa puno.
Nanginginig ang aking mga daliri.
Sa harap ng lapida, patuloy na nagsasalita ang lalaki.
“Hindi ko naman ginustong mangyari iyon, Kuya. Akala ko makakahanap ako ng paraan. Akala ko may oras pa tayo.”
Pinunasan niya ang kanyang mukha gamit ang manggas ng marumi niyang damit.
“Pero ang tigas talaga ng ulo mo. Kahit ikaw na ang nahihirapan, ako pa rin ang iniisip mo.”
Humagulgol siya.
Hindi iyon iyak ng isang taong basta nalulungkot.
Parang may matagal nang nakabaon sa kanyang dibdib na ngayon lamang niya nagawang ilabas.
“Kung alam ko lang na iyon na pala ang huling pagkakataong makikita kita…”
Hindi niya natapos ang pangungusap.
Dahan-dahan niyang inilabas mula sa kanyang backpack ang isang maliit na plastik na supot.
May laman itong tinapay.
Isang pirasong pandesal.
Inilapag niya iyon sa harap ng lapida.
“O, Kuya. Paborito mo pa rin ito, di ba? Pasensya na. Wala akong pambili ng mas masarap.”
Doon ako tuluyang nawalan ng pagpipigil.
“Lalaki!”
Napalingon siya.
Halos matumba siya sa pagkakagulat nang makita akong nakatayo ilang hakbang lamang mula sa kanya.
“Sino ka?”
Hindi siya sumagot.
Nanlaki lamang ang kanyang mga mata habang nakatitig sa akin.
“Sino ka at bakit mo kilala ang asawa ko?”
Bigla siyang tumayo.
Kinuha ang backpack.
At bago pa ako makalapit, tumakbo siya.
“Sandali! Huwag kang aalis!”
Sinubukan ko siyang habulin, ngunit sa edad kong limampu’t apat, hindi ko na kayang makipaghabulan sa isang lalaking tila sanay maglakad nang malayo.
Nawala siya sa likod ng hanay ng mga puntod.
Naiwan akong hingal na hingal.
Nang bumalik ako sa puntod ni Gabriel, naroon pa rin ang pandesal.
Katabi nito ang isang lumang litrato.
Marahil ay nahulog mula sa backpack ng lalaki.
Pinulot ko iyon.
At nang makita ko ang nasa larawan…
Napaupo ako sa damuhan.
Dalawang batang lalaki.
Ang isa ay mga labindalawang taong gulang. Ang isa naman ay halos pito.
Magkayakap sila sa harap ng isang maliit na bahay na gawa sa kahoy.
Nakasuot ng kupas na puting kamiseta ang nakatatandang bata.
At kahit ilang dekada na ang lumipas, kahit kupas na ang litrato…
Hindi ako maaaring magkamali.
Si Gabriel iyon.
Ang asawa ko.
Pero sino ang batang nakayakap sa kanya?
At bakit wala akong kaalam-alam na may ganito siyang litrato?
Hindi ako nakatulog nang gabing iyon.
Paulit-ulit kong tinitingnan ang lumang larawan.
Sa likod nito, may nakasulat gamit ang halos naburang asul na tinta.
“Gabriel at Tomas. Pasko, 1978.”
Tomas.
Hindi ko kailanman narinig ang pangalang iyon mula sa asawa ko.
Sa dalawampu’t anim na taon naming pagsasama, marami siyang ikinuwento tungkol sa kanyang kabataan.
Lumaki raw siya sa isang maliit na bayan sa Quezon Province. Maagang namatay ang kanyang mga magulang. Nagtrabaho siya sa Maynila bilang mekaniko bago nakapag-ipon at nakapagtayo ng sarili niyang talyer.
Iyon ang alam ko.
Iyon ang kuwentong paulit-ulit niyang sinasabi sa aming dalawang anak kapag nagtatanong sila tungkol sa kanilang lolo at lola.
Pero hindi niya kailanman nabanggit na mayroon siyang kapatid.
Kinaumagahan, tinawagan ko ang panganay naming anak na si Daniel.
Tatlumpung taong gulang na siya at nagtatrabaho bilang accountant sa Makati.
“Anak, may alam ka bang kamag-anak ng Papa mo na ang pangalan ay Tomas?”
“Tomas? Wala, Ma. Bakit?”
“May nakita kasi akong lumang litrato.”
“Anong litrato?”
Hindi ko alam kung paano ipaliliwanag.
Kung sasabihin ko bang may pulubing pumupunta sa puntod ng kanyang ama at sinasabing siya ang dahilan ng pagkamatay nito, baka kung ano pa ang isipin niya.
“Kuwento ko na lang kapag nagkita tayo.”
“Ma, okay ka lang ba?”
“Oo naman.”
Hindi iyon totoo.
Pagkababa ko ng telepono, binuksan ko ang lumang aparador ni Gabriel.
Tatlong taon ko nang hindi ginagalaw ang ilang gamit niya.
Naroon pa rin ang kanyang mga polo shirt, mga lumang relo, at isang pares ng sapatos na palagi niyang isinusuot tuwing Linggo.
May kakaibang amoy pa rin ang aparador.
Amoy sabon.
Amoy kahoy.
Amoy bahay namin noong buhay pa siya.
Napaupo ako sa gilid ng kama.
Sandali akong napaiyak.
Pagkatapos, ipinagpatuloy ko ang paghahanap.
Sa pinakailalim ng aparador, may isang lumang kahon ng sapatos.
Natatakpan iyon ng ilang dokumento.
Binuksan ko.
May mga lumang resibo, litrato ng aming kasal, at mga sulat na ipinadala ko sa kanya noong magkasintahan pa lamang kami.
Napangiti ako nang makita ang isa.
“Gabriel, huwag kang magpapalipas ng gutom. Hindi porke’t busy ka sa talyer, hindi ka na kakain.”
Ganiyan ako noon.
Mahilig magalit.
Mahilig magpaalala.
At siya naman, palaging tumatawa kapag pinagsasabihan ko.
Sa ilalim ng mga sulat, may isang maliit na sobre.
Walang pangalan.
Walang petsa.
Sa loob nito, may isang papel na nakatupi nang apat.
Pagkabukas ko, nakilala ko agad ang sulat-kamay ng asawa ko.
“Amelia, kung sakaling dumating ang araw na makita mo si Tomas…”
Napahinto ako.
Binasa ko ang kasunod.
“May mga bagay akong hindi nasabi sa iyo. Hindi dahil wala akong tiwala sa iyo. Nahihiya lang akong aminin na may isang taong mahalaga sa buhay ko na hindi ko nagawang iligtas sa sarili niyang mga pagkakamali.”
Nanginginig ang mga kamay kong hawak ang papel.
“Si Tomas ang nakababata kong kapatid.”
Napapikit ako.
Kapatid.
May kapatid pala si Gabriel.
At sa loob ng dalawampu’t anim na taon, hindi niya iyon sinabi sa akin.
Tatlong pahina ang sulat.
Ngunit hindi ko natapos basahin nang araw na iyon.
May mga katotohanang kahit nakasulat na sa harap mo, kailangan mo pa ring pag-ipunan ng lakas bago tanggapin.
Kinabukasan, bumalik ako sa sementeryo.
Alas-siyete pa lamang ng umaga.
Umupo ako sa isang maliit na bangko malapit sa puntod ni Gabriel.
May dala akong dalawang bote ng tubig at isang supot ng pandesal.
Hindi ko alam kung darating ang lalaki.
Pero maghihintay ako.
Lumipas ang isang oras.
Dalawa.
Bandang alas-diyes, nakita ko siya.
Naglalakad mula sa likod ng maliit na kapilya.
Pareho pa rin ang suot niyang maruming damit.
Nakasabit sa kanyang balikat ang lumang backpack.
Nang makita niya ako, bigla siyang huminto.
Humarap siya sa kabilang direksiyon.
“Tomas!”
Napalingon siya.
Hindi siya kumilos.
“Tomas, alam kong ikaw iyan.”
Dahan-dahan siyang lumapit.
Nakayuko.
Para siyang batang nahuling may ginawang kasalanan.
“Ma’am, pasensya na po. Hindi na po ako babalik dito.”
“Bakit?”
Hindi siya sumagot.
“Bakit hindi ka na babalik? Kapatid mo ang nakalibing dito.”
Bigla siyang napatingin sa akin.
Namula ang kanyang mga mata.
“Alam n’yo na po?”
Tumango ako.
“Ipinakilala ka sa akin ng kuya mo.”
Napakunot ang kanyang noo.
“Pero…”
“Sa sulat niya.”
Inilabas ko mula sa aking bag ang lumang papel.
Hindi niya agad kinuha.
Tinitigan lamang niya iyon na para bang natatakot siyang hawakan.
“May iniwan siyang sulat para sa akin. Tungkol sa iyo.”
Biglang tumulo ang kanyang luha.
“Talaga po?”
“Oo.”
“Naalala niya pa rin pala ako.”
Hindi ko napigilan ang sarili ko.
“Tomas, kapatid ka niya. Paano ka niya makakalimutan?”
Doon siya tuluyang napahagulgol.
Umupo siya sa lupa.
Tinakpan ang mukha gamit ang dalawang kamay.
Hindi ko alam kung dapat ko siyang yakapin.
Hindi ko pa siya lubos na kilala.
At may isang tanong pa rin akong hindi maalis sa isip.
“Tomas, may kailangan akong malaman.”
Tumingala siya.
“Noong isang araw, narinig kitang nagsabing kung hindi dahil sa iyo, buhay pa sana si Gabriel.”
Namutla siya.
“Ano ang ibig mong sabihin?”
Matagal siyang hindi nagsalita.
Naririnig ko ang mga ibong dumadapo sa mga puno.
May isang matandang babae sa kabilang hanay ng mga puntod na tahimik na nagdarasal.
At sa harap ko, ang kapatid ng asawa ko ay nanginginig na para bang anumang sandali ay maaari siyang tumakbo muli.
“Ma’am Isabella…”
“Isabella na lang. Huwag mo akong tawaging ma’am.”
“Si Kuya Gabriel po kasi…”
Napahinto siya.
Pinunasan ang kanyang mga mata.
“May utang po akong hindi ko mabayaran.”
Nagsimula ang lahat pitong taon na ang nakararaan.
Noon, nagtatrabaho si Tomas bilang drayber ng isang delivery truck sa Batangas.
May asawa siya at isang anak na babae.
Hindi sila mayaman, pero nakakaraos.
Hanggang sa mawalan siya ng trabaho.
Nalugi ang kumpanyang pinapasukan niya.
Nagkasakit ang kanyang asawa.
At sa loob lamang ng ilang buwan, naubos ang lahat ng kanilang ipon.
Nangailangan sila ng pera para sa pagpapagamot.
Nangutang siya.
Una sa mga kakilala.
Pagkatapos, sa mga nagpapautang na naniningil ng napakalaking interes.
Dumating ang panahong halos wala nang natitira sa kanyang sahod mula sa pamamasada.
Nang pumanaw ang kanyang asawa, tuluyan siyang nawalan ng direksiyon.
Naiwan sa pangangalaga ng mga magulang ng kanyang asawa ang kanilang anak na babae.
At si Tomas…
Unti-unting nawala sa sarili.
Nagsimula siyang uminom.
Naging pabaya.
May mga pagkakataong ilang araw siyang hindi umuuwi.
Hanggang sa isang gabi, nagpunta siya sa bahay ng kanyang kuya.
“Kuya, kailangan ko ng tulong.”
Iyon ang unang pagkakataong muli silang nagkita matapos ang mahigit dalawampung taong pagkakahiwalay.
Nagulat si Gabriel.
Ngunit hindi niya itinaboy ang kapatid.
Pinakain niya ito.
Binigyan ng malinis na damit.
At nang malaman niyang may malaking utang si Tomas, nangako siyang tutulong.
“Magkano ang kailangan mo?”
“Hindi ko na po alam, Kuya. Lumaki na nang lumaki.”
Naghanap ng paraan si Gabriel.
Nanghiram siya sa isang kaibigan.
Kumuha ng pera mula sa kanyang personal na ipon.
At palihim na nagtrabaho nang mas mahaba sa talyer.
Doon ako napahawak sa dibdib.
Naalala ko ang mga gabing umuuwi si Gabriel nang halos alas-dose.
Palagi niyang sinasabing maraming sasakyang kailangang ayusin.
Minsan, nagagalit ako.
“Gabriel, hindi ka na bata! Baka kung ano ang mangyari sa iyo!”
Ngumingiti lamang siya.
“Kaunti na lang, mahal. Matatapos din ito.”
Hindi ko alam.
Hindi ko alam na may tinutulungan pala siyang kapatid.
“Hindi ko po alam na may problema na pala siya sa puso,” pagpapatuloy ni Tomas.
“Nang huling beses kaming nagkita, sinabi niyang babayaran na niya ang natitirang utang ko.”
Napayuko siya.
“Sinabi ko sa kanyang huwag na. Kaya ko na raw maghanap ng paraan. Pero hindi siya nakinig.”
Noong araw na iyon, umalis si Gabriel mula sa kanilang pagkikita na pagod na pagod.
Kinagabihan, nakaramdam siya ng pananakit ng dibdib.
Kinabukasan, muli siyang pumasok sa talyer.
At makalipas ang dalawang araw…
Inatake siya sa puso sa aming sala.
Napatakip ako sa bibig.
“Kung hindi ako nanghingi ng tulong, hindi sana siya nagpakapagod nang ganoon,” sabi ni Tomas.
“Hindi sana siya nangutang. Hindi sana siya nagtatrabaho hanggang hatinggabi.”
Huminga siya nang malalim.
“Ako ang dahilan kung bakit namatay ang kuya ko.”
Hindi ako nakapagsalita.
May bahagi sa akin na gustong magalit.
Bakit hindi sinabi ni Gabriel?
Bakit hinayaan niyang mag-alala ako tuwing gabi?
Bakit niya piniling akuin ang problema ng kapatid niyang matagal nang nawala?
Pero habang tinitingnan ko si Tomas, may naalala ako.
Noong bagong kasal kami, may isang batang lalaki sa aming barangay na nawalan ng bisikleta.
Tatlong araw siyang umiiyak.
Hindi naman namin kamag-anak.
Hindi rin namin kilala ang kanyang mga magulang.
Pero isang Linggo, umuwi si Gabriel na may dalang lumang bisikletang inayos niya sa talyer.
Ibinigay niya iyon sa bata.
Nang tanungin ko kung bakit, simpleng sagot niya…
“Kasi kaya kong tumulong.”
Ganoon ang asawa ko.
Minsan nakakainis.
Minsan sobra.
Pero hindi niya kayang makitang nahihirapan ang isang taong mahalaga sa kanya.
At kapatid niya si Tomas.
“Tomas, tumingin ka sa akin.”
Dahan-dahan siyang tumingala.
“Hindi ikaw ang pumatay sa asawa ko.”
Umiling siya.
“Pero kung hindi po ako…”
“Hindi natin alam kung ano ang mangyayari kung hindi ka humingi ng tulong.”
Napahinto siya.
“May sakit sa puso si Gabriel. Hindi niya sinabi sa akin kung gaano na kalubha. Iyon ang totoo.”
Tumulo ang aking luha.
“At oo, masakit malaman na nagpakapagod siya nang ganoon. Masakit na hindi niya ako kinausap. Galit ako sa kanya dahil doon.”
Napangiti ako nang mapait.
“Kahit patay na siya, may dahilan pa rin pala akong pagalitan siya.”
Hindi inaasahang napatawa si Tomas sa gitna ng kanyang pag-iyak.
Mahina lamang.
Pero iyon ang unang pagkakataong nakita ko siyang ngumiti.
“Palagi po talaga siyang ganyan, Ate Isabella. Kahit noong bata kami, siya ang sumasalo sa lahat.”
“Ate Isabella?”
Bigla siyang nahiya.
“Pasensya na po.”
“Hindi. Ayos lang.”
Iniabot ko sa kanya ang isang bote ng tubig.
“Kumain ka muna.”
Inilabas ko ang pandesal.
Napatingin siya rito.
“Pandesal?”
“Oo. Mukhang paborito ninyo ng kuya mo.”
Napangiti siya.
“Noong bata kami, Ate, minsan isang pandesal lang ang kaya naming bilhin. Hinahati niya iyon sa dalawa. Pero palagi niyang ibinibigay sa akin ang mas malaking bahagi.”
Kumuha siya ng isa.
Tinitigan muna bago kinagat.
Pagkatapos, bigla siyang tumigil sa pagnguya.
“Ate Isabella…”
“Bakit?”
“May anak po ako.”
Tumango ako.
“Nabanggit mo kanina.”
“Labing-anim na taong gulang na siya ngayon.”
“Ano ang pangalan?”
“Si Mika.”
“Nasaan siya?”
Biglang nagbago ang kanyang mukha.
“Sa Lipa po. Nasa lola niya.”
“Bakit hindi mo siya kasama?”
Hindi siya agad sumagot.
At sa paraan ng pag-iwas niya ng tingin, alam kong may isa na namang kuwentong hindi madaling sabihin.
Nang araw ding iyon, isinama ko si Tomas sa isang maliit na karinderya malapit sa sementeryo.
Umorder ako ng dalawang mangkok ng sinigang na baboy, pritong isda at kanin.
Nang dumating ang pagkain, napansin kong hindi siya agad kumakain.
“Ano na naman?”
“Wala po.”
“Bakit hindi ka kumakain?”
“Pwede po bang ibalot ko na lang ang kalahati?”
“Para kanino?”
“Wala po. Para mamaya.”
Napatingin ako sa kanyang mga kamay.
Magaspang.
May mga sugat.
Ang kanyang mga kuko ay nangingitim sa dumi.
Hindi ko alam kung kailan siya huling nakakain ng maayos.
“Ubosin mo iyan. Oorder tayo ng ibabalot mo.”
Napayuko siya.
“Salamat po.”
Habang kumakain, ikinuwento niya ang nangyari sa kanyang anak.
Matapos mamatay ang kanyang asawa, kinuha ng mga biyenan niya si Mika.
Noong una, pinapayagan pa siyang bumisita.
Ngunit nang tuluyan siyang mawalan ng trabaho at tirahan, unti-unting naputol ang kanilang komunikasyon.
Hindi siya ipinagbawal na makita ang anak.
Siya mismo ang umiwas.
Nahihiya siya.
Ayaw niyang makita ni Mika na natutulog siya sa mga terminal at kung minsan ay namamalimos para makakain.
“Ang huling beses na nakita ko siya, labing-isang taong gulang pa lang siya.”
Napababa ako ng kutsara.
“Limang taon?”
Tumango siya.
“Nagpapadala po ako ng sulat tuwing kaarawan niya. Pero hindi ko alam kung natatanggap niya.”
“Bakit hindi ka bumisita?”
“Wala po akong pamasahe. At kapag nakakaipon naman ako…”
Hindi niya itinuloy.
“Nagagamit mo sa ibang bagay?”
Tumango siya.
Hindi ko siya pinagalitan.
Hindi ko rin sinabi na magiging maayos ang lahat.
May mga pagkakamaling hindi naaayos ng isang mangkok ng mainit na sabaw at mabubuting salita.
“Tomas, gusto mo bang makita ang anak mo?”
Napatingin siya sa akin.
“Oo naman po.”
“Kung ganoon, kailangan nating malaman kung nasaan siya ngayon.”
“Ate…”
“Pero may kondisyon ako.”
Bigla siyang umayos ng upo.
“Ano po iyon?”
“Hindi kita bibigyan ng perang basta mo na lang gagastusin. Tutulungan kitang maghanap ng trabaho. At kung kailangan mo ng tulong para makabangon, kailangan mong gawin ang bahagi mo.”
Matagal siyang nakatitig sa akin.
Pagkatapos, tumango.
“Opo.”
“At maligo ka muna. Hindi kita maaaring ipakilala sa mga anak ko nang ganiyan ang itsura mo.”
Napatingin siya sa marumi niyang kamiseta.
“Ate, wala po akong ibang damit.”
“May mga damit ang kuya mo sa bahay.”
Doon siya muling napaluha.
Hindi naging madali ang mga sumunod na araw.
Nang dalhin ko si Tomas sa bahay, halos hindi makapaniwala ang bunso naming anak na si Sofia.
Dalawampu’t apat na taong gulang siya at nagtatrabaho bilang guro sa isang pribadong paaralan sa Quezon City.
“Ma, sino siya?”
“Tito mo.”
“Tito?”
“Opo,” mahinang sagot ni Tomas.
Napatingin si Sofia sa akin.
“Ma, may kapatid si Papa?”
“Mayroon pala.”
Hindi ko siya masisisi kung nagulat siya.
Ako nga, hindi pa rin lubos na makapaniwala.
Nang gabing iyon, dumating din si Daniel.
At hindi naging maganda ang unang pag-uusap nila.
“Ma, paano natin malalaman kung nagsasabi siya ng totoo?”
“May litrato sila ng Papa mo noong bata pa sila.”
“Maraming tao ang may litrato.”
“May sulat din ang Papa mo.”
“At paano kung may gusto lang siyang makuha sa atin?”
Narinig iyon ni Tomas.
Nakatayo siya sa may kusina, hawak ang isang basong tubig.
Tahimik niyang ibinaba ang baso.
“Ate Isabella, siguro po mas mabuting umalis na lang ako.”
“Hindi ka aalis.”
“Ma!” protesta ni Daniel.
Humarap ako sa anak ko.
“Daniel, naiintindihan kong nag-aalala ka. Pero huwag mong tratuhin ang isang tao na parang kriminal dahil lamang mahirap siya.”
“Nag-iingat lang ako, Ma.”
“At tama lang iyon. Kaya aalamin natin ang buong kuwento.”
Kinabukasan, ipinakita ko kay Daniel ang mga lumang dokumento ni Gabriel.
May birth certificate ng magkapatid.
May ilang lumang liham.
At isang resibong nagpapatunay na minsang nagpadala ng pera si Gabriel sa kapatid niya.
Nang makausap din namin ang isang matandang kamag-anak nila sa Quezon Province, nakumpirma ang kanilang relasyon.
Hindi agad naging malapit si Daniel kay Tomas.
Pero humingi siya ng paumanhin sa mga salitang nasabi niya.
At si Tomas naman, hindi nagdamdam.
“Kung ako rin po ang nasa kalagayan ninyo, mag-iingat din ako,” sabi niya.
Doon ko nakita ang unang pagkakahawig nila ni Gabriel.
Hindi sa mukha.
Kundi sa paraan ng pagsagot kapag ayaw nilang makipagtalo.
Makalipas ang dalawang linggo, nakahanap ng trabaho si Tomas sa talyer ng isang matandang kaibigan ni Gabriel.
Si Mang Roberto.
Noong makita niya si Tomas, matagal niya itong pinagmasdan.
“Ikaw pala ang kapatid ni Gabriel.”
“Opo.”
“Marunong kang magkumpuni ng sasakyan?”
“Kaunti lang po.”
“Kung ganoon, magsimula ka sa paglilinis ng mga piyesa. Titingnan natin kung ano ang kaya mo.”
Hindi mataas ang sahod.
Pero may trabaho siya.
May maayos na matutulugan.
At sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, mayroon siyang dahilan para gumising nang maaga.
Hindi ko siya pinatira nang permanente sa bahay namin.
Nakahanap kami ng maliit na kuwartong paupahan malapit sa talyer.
Ako ang nagbayad ng unang buwan.
Siya ang nangakong sasagot sa mga susunod.
Tuwing Linggo, pumupunta siya sa bahay para kumain.
Minsan, nagdadala siya ng saging.
Minsan, pandesal.
Minsan, wala.
Pero palagi siyang may dalang kuwento.
Tungkol sa mga kalokohan nila ni Gabriel noong bata pa sila.
Kung paano minsang nahulog si Gabriel sa kanal habang hinahabol ang isang manok.
Kung paano nila pinaghatian ang isang lata ng sardinas noong Pasko.
Kung paano tinuruan siya ng kuya niyang magbisikleta gamit ang bisikletang wala nang preno.
Nagtatawanan kami ni Sofia.
Si Daniel naman, kahit pilit nagpipigil, napapangiti rin.
Sa bawat kuwentong iyon, parang may panibagong bahagi ng asawa kong nakikilala ko.
May mga araw na masakit.
May mga gabing naiisip ko kung bakit hindi niya sinabi sa akin ang lahat.
Pero unti-unti, natutuhan kong hindi kailangang malaman ang bawat detalye ng buhay ng isang tao para maging totoo ang pagmamahal ninyo.
May mga bahaging hindi niya naibahagi.
At may mga bahaging ngayon ko lamang natutuklasan.
Hindi na niya maipapaliwanag kung bakit.
Kaya ako na ang kailangang magpasya kung paano haharapin ang mga naiwan niyang lihim.
Isang Sabado ng umaga, dumating si Tomas sa bahay na may dalang isang maliit na sobre.
“Ate Isabella, may nahanap po ako.”
“Ano iyan?”
“Address ni Mika.”
Napatingin ako sa kanya.
“Paano mo nahanap?”
“Tumulong po si Mang Roberto. May kakilala siyang nakatira malapit sa dati naming bahay sa Lipa.”
Binuksan niya ang sobre.
May nakasulat na address at numero ng telepono.
“Ate, gusto ko po sanang pumunta.”
“Bakit parang natatakot ka?”
“Limang taon na po.”
Umupo siya sa harap ko.
“Paano kung ayaw na niya akong makita?”
Hindi ako agad sumagot.
Dahil posible iyon.
Maaaring galit si Mika.
Maaaring nasaktan siya nang sobra.
At walang sinumang makapag-uutos sa isang batang patawarin agad ang amang matagal na nawala.
“Tomas, hindi mo kontrolado ang magiging reaksyon niya.”
Tumango siya.
“Pero maaari mong sabihin ang totoo. At kung hindi pa siya handang makipag-usap, kailangan mong igalang iyon.”
Matagal niyang tinitigan ang address.
Pagkatapos, mahinang sinabi…
“Pupunta po ako.”
Sumama ako sa kanya.
Hindi dahil hindi niya kaya.
Kundi dahil ayaw kong mag-isa siyang umuwi kung sakaling hindi maging maganda ang pagkikita nila.
Tatlong oras kaming bumiyahe papuntang Batangas.
Halos hindi nagsalita si Tomas sa buong biyahe.
Paulit-ulit niyang inaayos ang kuwelyo ng kanyang bagong polo shirt.
Iyon ang unang damit na binili niya gamit ang sarili niyang sahod.
Kulay asul.
Simple lamang.
Pero kitang-kita kung gaano niya iyon iniingatan.
Nang makarating kami sa bahay ng mga biyenan niya, isang matandang babae ang nagbukas ng gate.
Napahinto ito nang makita si Tomas.
“Tomas?”
“Nanay Elena…”
Hindi agad nakapagsalita ang matanda.
Pagkatapos, bigla siyang napahawak sa kanyang dibdib.
“Anak, ikaw ba talaga iyan?”
Tumango si Tomas.
“Pasensya na po kung bigla akong dumating.”
Napaluha ang matanda.
“Akala namin kung ano na ang nangyari sa iyo.”
Niyakap niya si Tomas.
Mahigpit.
Matagal.
At doon ko naunawaan na hindi lamang si Mika ang naghihintay sa kanyang pagbabalik.
Pinapasok niya kami.
Tahimik ang bahay.
May mga paso ng halaman sa bintana at isang lumang electric fan sa sulok ng sala.
“Nasaan po si Mika?” tanong ni Tomas.
“Nasa eskuwelahan. May practice sila ngayon.”
Biglang napatingin sa orasan si Tomas.
“Anong oras po siya uuwi?”
“Bandang alas-kuwatro.”
Alas-dose pa lamang noon.
Apat na oras.
Apat na oras na paghihintay matapos ang limang taong pagkakahiwalay.
Hindi mapakali si Tomas.
Tumayo.
Umupo.
Uminom ng tubig.
Lumabas sa bakuran.
Bumalik.
Bandang alas-tres, tinanong niya ako kung maayos ba ang kanyang buhok.
Napatawa ako.
“Pang-apat na beses mo nang itinatanong iyan.”
Napakamot siya sa ulo.
“Ate, baka hindi niya ako makilala.”
Hindi ko alam kung bakit, pero ang simpleng pangungusap na iyon ang halos magpaiyak sa akin.
Alas-kuwatro y medya nang bumukas ang gate.
May pumasok na dalagitang nakasuot ng uniporme.
Mahaba ang kanyang buhok.
May dalang malaking bag at isang tumbler.
“Lola, nandito na po ako!”
Lumabas si Nanay Elena mula sa kusina.
“Mika, may bisita tayo.”
Napatingin ang dalagita sa sala.
Nakita niya si Tomas.
At bigla siyang natigilan.
Hindi gumalaw si Tomas.
Hindi rin gumalaw si Mika.
Parang pareho silang natatakot na kapag may unang nagsalita, mawawala ang taong nasa harap nila.
“Mika…”
Nanginginig ang boses ni Tomas.
“Anak.”
Bumagsak ang bag ni Mika sa sahig.
“Papa?”
Tumango si Tomas.
“Oo, anak.”
Lumapit siya nang isang hakbang.
Pero biglang umatras si Mika.
“Bakit ngayon ka lang?”
Walang nakasagot.
“Bakit ngayon ka lang bumalik?”
Nagsimulang tumulo ang luha niya.
“Alam mo ba kung ilang beses kitang hinintay?”
Napayuko si Tomas.
“Anak, pasensya na…”
“Hindi!”
Napaatras siya.
“Hindi mo pwedeng sabihin lang na pasensya na!”
Tumakbo si Mika papunta sa kanyang kuwarto.
Malakas na sumara ang pinto.
Nanatiling nakatayo si Tomas sa gitna ng sala.
Hindi siya umiyak.
Hindi siya nagsalita.
Dahan-dahan lamang siyang umupo.
At pagkatapos ng ilang minuto, sinabi niya…
“Deserve ko po iyon.”
Wala akong maisagot.
Dahil sa pagkakataong iyon, hindi niya kailangan ng taong magsasabing magiging maayos agad ang lahat.
Kailangan niyang harapin ang sakit na naiwan niya.
Hindi kami umalis kaagad.
Nakiusap si Nanay Elena na manatili muna kami hanggang kinabukasan.
Nang gabing iyon, hindi lumabas si Mika para kumain.
Nag-iwan lamang ang kanyang lola ng pagkain sa labas ng kuwarto.
Bandang alas-diyes, nakita kong nakaupo si Tomas sa may hagdan.
May hawak siyang lumang litrato.
Si Mika noong limang taong gulang pa lamang.
Nakaupo sa kanyang balikat habang kumakain ng sorbetes.
“Ate, ang laki na niya.”
Umupo ako sa tabi niya.
“Oo.”
“Hindi ko man lang nakita kung paano siya lumaki.”
Hindi ako nagsalita.
“Ate, noong namatay ang asawa ko, akala ko ako lang ang nawalan.”
Napahawak siya sa litrato.
“Hindi ko naisip na may batang nawalan din ng nanay. Tapos iniwan ko pa.”
Matagal kaming tahimik.
Pagkatapos, may narinig kaming mahinang pagbukas ng pinto.
Si Mika.
Nakatayo siya sa dulo ng pasilyo.
Namumugto ang kanyang mga mata.
“Papa.”
Agad na tumayo si Tomas.
“Anak?”
“Hindi pa kita napapatawad.”
Tumango siya.
“Naiintindihan ko.”
“Pero may gusto akong itanong.”
“Ano iyon?”
“Bakit hindi ka sumulat?”
Napatingin si Tomas sa akin.
Pagkatapos, sa anak niya.
“Sumulat ako, anak. Tuwing birthday mo.”
Napakunot ang noo ni Mika.
“Wala akong natanggap.”
Biglang lumabas si Nanay Elena mula sa kanyang kuwarto.
May hawak siyang isang lumang kahon.
“Mika, may kailangan akong ipakita sa iyo.”
Inilapag niya iyon sa mesa.
Sa loob ay may mga sobre.
Labing-isa.
Lahat nakapangalan kay Mika.
Lahat mula kay Tomas.
“Nanay…” mahinang sabi ni Tomas.
Napaluha ang matanda.
“Hindi ko naibigay sa kanya.”
Nanlaki ang mga mata ni Mika.
“Bakit, Lola?”
“Dahil galit ako sa Papa mo. Dahil nakita kong umiiyak ka gabi-gabi. Natakot akong umasa ka na naman.”
Hindi agad nakapagsalita si Mika.
Isa-isa niyang kinuha ang mga sobre.
Binuksan ang pinakaluma.
Binasa.
At habang binabasa niya ang mga sumunod…
Unti-unting nagbago ang kanyang mukha.
Hindi na galit lamang.
May lungkot.
May pagtataka.
At may mga tanong na matagal na niyang gustong itanong.
“Papa…”
“O, anak?”
“Totoo bang pumunta ka sa school ko noong Grade Six ako?”
Tumango si Tomas.
“Nakita kita sa gate. May hawak kang medalya.”
“Bakit hindi mo ako nilapitan?”
“Natakot ako.”
Biglang umiyak si Mika.
“Ako rin, Papa. Natatakot din ako noon.”
Hindi ko alam kung sino ang unang lumapit.
Basta ang sumunod kong nakita…
Magkayakap na silang mag-ama.
At si Tomas, ang lalaking nakita kong nakaluhod sa sementeryo na tila wala nang natitirang pag-asa sa buhay, ay umiiyak habang paulit-ulit na hinahalikan ang buhok ng kanyang anak.
“Pasensya na, anak. Pasensya na.”
Mahigpit siyang niyakap ni Mika.
“Huwag ka na sanang mawawala.”
Hindi agad naging perpekto ang relasyon nilang mag-ama.
May mga araw na hindi sinasagot ni Mika ang tawag ni Tomas.
May mga pagkakataong nagtatalo sila.
May mga tanong na paulit-ulit na ibinabalik ng dalagita.
At may mga pagkakataong nahihirapan si Tomas na ipaliwanag ang sarili.
Pero hindi na siya tumakas.
Tuwing Sabado, bumibiyahe siya papuntang Lipa.
Minsan, dalawang oras lamang silang magkasama.
Minsan, sabay silang kumakain ng hapunan.
Minsan, tahimik lamang silang naglalakad sa palengke.
At sa bawat pag-uwi niya sa Maynila, may baon siyang panibagong kuwento.
“Ate Isabella, gusto raw ni Mika maging nurse.”
“Ate, mataas ang nakuha niyang grade sa Math.”
“Ate, nagalit siya sa akin kasi hindi raw ako kumakain ng gulay.”
Tuwing naririnig ko iyon, napapangiti ako.
Dahil ganoon din ako noon kay Gabriel.
Palaging nagpapaalala.
Palaging nagagalit kapag hindi niya iniingatan ang sarili niya.
Makalipas ang anim na buwan, may isang Linggong hindi ko inaasahan.
Pumunta ako sa sementeryo nang alas-nuwebe ng umaga.
Gaya ng dati.
May dala akong sariwang liryo.
Pero nang makarating ako sa puntod ni Gabriel, may tatlong taong naghihintay sa akin.
Si Tomas.
Si Mika.
At ang dalawang anak kong sina Daniel at Sofia.
May dala silang pagkain.
Pandesal.
Kape.
At isang maliit na kahon ng ensaymada.
“Ano ito?” tanong ko.
Ngumiti si Sofia.
“Family breakfast, Ma.”
Napatingin ako kay Tomas.
“Ano na namang kalokohan ang naisip ninyo?”
Tumawa siya.
“Wala po, Ate. Gusto lang naming samahan kayo.”
Umupo kami sa damuhan.
Nagkuwentuhan.
Nagtawanan.
At sa unang pagkakataon matapos ang tatlong taon, hindi ko naramdaman na ang pagpunta ko sa puntod ni Gabriel ay isang obligasyong kailangang gawin para hindi ko siya makalimutan.
Parang bumibisita lamang kami sa isang mahal sa buhay.
May dala kaming pagkain.
May mga kuwentong gustong ibahagi.
May mga balitang siguradong ikatutuwa niya kung naririnig niya kami.
Maya-maya, lumapit si Mika sa lapida.
Inilapag niya ang isang maliit na puting bulaklak.
“Hello po, Tito Gabriel.”
Napangiti ako.
“Ano ang sasabihin mo sa tito mo?”
Nag-isip siya.
Pagkatapos, tumingin kay Tomas.
“Salamat po sa pag-aalaga kay Papa noong wala na siyang ibang malapitan.”
Biglang tumahimik ang lahat.
Napayuko si Tomas.
At bago pa siya muling maiyak, biglang nagsalita si Daniel.
“Pa, kung naririnig mo kami, sana naman sinabi mo sa amin na may kapatid ka. Ang dami tuloy naming kailangang habuling family reunion!”
Nagtawanan kaming lahat.
Pati si Tomas.
Pati ako.
Hanggang sa napansin kong may isang maliit na sobre sa ibabaw ng lapida.
“Ano iyan?”
Napatingin si Tomas kay Daniel.
“Sabihin mo na.”
Ngumiti ang anak ko.
“Ma, may sorpresa kami.”
Binuksan ko ang sobre.
May laman itong isang litrato.
Kaming lahat.
Kinuha noong nakaraang Linggo sa aming bahay.
Nasa gitna ako.
Katabi ko sina Daniel at Sofia.
Sa likod namin, nakatayo si Tomas at si Mika.
Sa ibaba ng litrato, may nakasulat.
“Ang pamilyang iniwan mo ay hindi na muling magkakahiwalay.”
Hindi ko napigilan ang pagluha.
Pero sa pagkakataong iyon…
Hindi lamang lungkot ang dahilan.
Isang taon matapos kong unang makita si Tomas sa sementeryo, may nangyaring hindi ko inasahan.
Dumating siya sa bahay namin nang isang Sabado ng hapon.
May dalang maliit na kahon.
“Ate Isabella, may ibibigay po ako sa inyo.”
“Ano na naman iyan?”
Ngumiti siya.
“Basta po.”
Binuksan ko ang kahon.
Sa loob ay may isang lumang relo.
Agad ko iyong nakilala.
Relo ni Gabriel.
Ang relo na hinanap ko noong araw ng kanyang libing ngunit hindi ko kailanman nakita.
“Nasaan mo nakuha ito?”
Napayuko si Tomas.
“Ibinigay niya po sa akin noong huli kaming nagkita.”
Hinawakan ko ang relo.
May gasgas sa gilid.
Medyo kupas na ang strap.
Pero gumagana pa rin.
“Sinabi niya pong ibenta ko kung kailangan ko ng pera.”
Napatingin ako sa kanya.
“Pero hindi mo ibinenta?”
Umiling siya.
“Hindi ko po kaya.”
Tahimik kong hinaplos ang relo.
Pagkatapos, napansin kong may maliit na papel na nakatupi sa ilalim ng kahon.
“Ano ito?”
“May sulat po siya sa likod.”
Binuksan ko.
Ilang salita lamang.
Ngunit sapat para muling manginig ang aking mga kamay.
“Para kay Amelia, kapag nakauwi na si Tomas.”
Hindi ko napigilan ang pag-iyak.
Hindi dahil nalaman kong may isa na naman siyang lihim.
Kundi dahil sa wakas, naunawaan ko ang isang bagay na matagal ko nang hindi matanggap.
Hindi pala nakalimutan ni Gabriel na umuwi.
Hindi niya nakalimutan ang aming pamilya.
Sinusubukan lamang niyang tulungang makauwi ang isa pang taong matagal nang naliligaw.
At ngayon, narito na si Tomas.
May trabaho.
May tahanan.
May anak na muli niyang nayayakap.
May pamilyang tumatanggap sa kanya.
Tiningnan ko ang relo.
Pagkatapos, iniabot ko ito pabalik kay Tomas.
“Ate?”
“Sa iyo na iyan.”
“Pero kay Kuya Gabriel po ito.”
“Alam ko.”
Hinawakan ko ang kanyang kamay.
“At ibinigay niya iyan sa iyo. Kaya ingatan mo.”
Napayuko siya.
“Ate Isabella, hindi ko po alam kung paano ko kayo mapapasalamatan.”
Napangiti ako.
“May paraan.”
“Ano po?”
“Sa susunod na pupunta ka rito, huwag ka nang magdala ng ensaymadang puro pasas. Ayaw ko ng pasas.”
Napahalakhak siya.
At sa gitna ng aming pagtawa, bigla kong naramdaman ang isang bagay na matagal nang nawala sa bahay namin.
Ingay.
Hindi ingay ng pagtatalo.
Kundi ingay ng mga taong may dahilan para magsama-sama.
Dalawang taon matapos ang aming unang pagkikita, nagtapos si Mika ng senior high school.
Nasa harap kami ng paaralan sa Lipa.
Suot niya ang kanyang toga.
May hawak na diploma.
At habang abala ang lahat sa pagkuha ng litrato, bigla niyang tinawag ang kanyang ama.
“Papa!”
Napalingon si Tomas.
“Halika rito!”
Lumapit siya.
Hinawakan ni Mika ang kanyang kamay.
“Picture tayo.”
Napatigil siya.
“Tayong dalawa?”
“Opo naman!”
Tumayo sila sa harap ng malaking tarpaulin ng paaralan.
Ngumiti si Mika.
Ngumiti rin si Tomas.
At nang kukunan ko na sila ng litrato, biglang niyakap ni Mika ang kanyang ama.
Napapikit si Tomas.
Hindi ko agad pinindot ang camera.
May mga sandaling gusto mo munang makita gamit ang sarili mong mga mata.
Pagkatapos, may lumapit na guro.
“Sir, kayo po ba ang father ni Mika?”
Tumango si Tomas.
“Opo.”
Ngumiti ang guro.
“Congratulations po. Napakabait ng anak ninyo. Lagi po niyang ikinukuwento kung gaano kayo kasipag.”
Hindi agad nakapagsalita si Tomas.
Napatingin siya kay Mika.
Ang dalagita naman ay biglang nahiya.
“Papa, huwag kang iiyak dito!”
Pero huli na.
Tumulo na ang luha niya.
At sa pagkakataong iyon, hindi na niya kailangang itago ang mukha sa likod ng marumi niyang manggas.
Wala na siyang kailangang takasan.
Noong gabing iyon, pagkatapos ng simpleng salu-salo, umuwi ako sa aming bahay.
Tahimik ang sala.
Nasa dingding pa rin ang malaking litrato namin ni Gabriel noong ikadalawampung anibersaryo ng aming kasal.
Lumapit ako.
Hinaplos ang gilid ng frame.
“Gabriel…”
Napangiti ako.
“Ang gulo mo talaga.”
Tumingin ako sa kanyang mukha.
“Alam mo bang muntik na akong atakihin sa puso noong una kong marinig ang kapatid mo sa sementeryo?”
Napatawa ako nang mag-isa.
Pagkatapos, unti-unting tumulo ang aking luha.
“Galit pa rin ako sa iyo dahil hindi mo sinabi sa akin ang lahat.”
Huminga ako nang malalim.
“Pero salamat.”
Hindi ko alam kung naririnig niya ako.
Hindi ko rin alam kung may ganoon nga bang bagay.
Pero sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, hindi ko na kailangang maghintay ng Linggo para makausap siya.
Maaari ko siyang alalahanin habang nagluluto.
Habang nagdidilig ng halaman.
Habang nakikinig sa tawanan ng aming mga anak.
At tuwing may kumakatok sa aming pinto na may dalang pandesal.
Dahil may isang bagay akong natutuhan mula sa lalaking minsang nakita kong nakaluhod sa puntod ng aking asawa.
May mga taong matagal nang nawawala kahit buhay pa sila.
May mga taong kailangang hanapin, hindi para sisihin, kundi para bigyan ng pagkakataong makabalik.
At may mga lihim na kapag nabunyag, hindi lamang sakit ang naiiwan.
Minsan, may kasama rin itong panibagong pamilya.
Nang sumunod na Linggo, muli akong pumunta sa Manila Memorial Park.
Eksaktong alas-nuwebe ng umaga.
May dala akong sariwang bulaklak.
Minsan rosas.
Minsan liryo.
Pero sa pagkakataong iyon, may dala rin akong isang supot ng mainit na pandesal.
Pagdating ko sa puntod ni Gabriel, naroon na si Tomas.
Hindi na siya nakasuot ng maruming damit.
Wala na rin ang kanyang lumang backpack.
Nakaupo siya sa maliit na bangko habang may kausap sa telepono.
“Oo, anak. Bibili ako ng paborito mong cake mamaya. Huwag kang mag-alala.”
Nang makita niya ako, agad siyang tumayo.
“Ate Isabella!”
Ngumiti ako.
“O, bakit ang aga mo?”
Napakamot siya sa ulo.
“May ikukuwento po sana ako kay Kuya.”
“Ano naman?”
Ngumiti siya nang napakalaki.
“Natanggap po si Mika sa nursing school!”
Napahiyaw ako sa tuwa.
“Talaga?”
“Opo!”
Niyakap ko siya.
At habang nakatayo kaming dalawa sa harap ng puntod ni Gabriel, bigla kong naalala ang unang pagkakataong nakita ko siya roon.
Payat.
Madungis.
Nakaluhod.
Punong-puno ng pagsisisi.
Ngayon, nakatayo na siya.
May ngiti.
May pag-asa.
At may magandang balitang gustong ibahagi sa kanyang kuya.
Inilapag ko ang mga bulaklak sa lapida.
“Gabriel, narinig mo ba iyon? Magiging nurse ang pamangkin mo!”
Tumawa si Tomas.
Pagkatapos, inilabas niya mula sa kanyang bulsa ang lumang relo.
Isinuot niya iyon.
At bago kami umalis, marahan niyang hinawakan ang lapida.
“Kuya, salamat.”
Saglit siyang tumahimik.
Pagkatapos, ngumiti.
“Hindi na ako magsosorry sa iyo tuwing bibisita ako.”
Napatingin ako sa kanya.
“Sa susunod, puro magandang balita na ang ikukuwento ko.”
Hinawakan ko ang kanyang balikat.
At sabay kaming naglakad palabas ng sementeryo.
Sa labas, naghihintay sina Daniel, Sofia at Mika.
May dala silang pagkain.
May plano silang mamasyal.
At siyempre, may nagtatalo na naman kung saan kami kakain.
Napailing ako.
Kung buhay lang si Gabriel, siguradong siya ang unang magrereklamo na ang iingay namin.
Pero sigurado rin akong siya ang pinakamasayang makitang magkakasama kami.
Dahil ang lalaking minsang lumuhod sa harap ng kanyang puntod upang humingi ng tawad…
Ay ang lalaking ngayon ay kasabay na naming umuuwi.
At sa wakas, wala nang kailangang maiwan sa sementeryo para lamang makaramdam na mayroon siyang pamilya.