Sa mismong ikalimang anibersaryo ng aming pag-iibigan, buong-puso kong tinanggap at ininom ang isang baso ng mainit na gatas na inialok ng aking mister bilang tanda ng pagmamahal—ngunit ilang sandali lamang ang lumipas, naramdaman ko ang pagdidilim ng paligid at tuluyan akong nawalan ng malay sa gitna ng kanyang malamig at nakakatakot na ngiti.
Sa ikalimang anibersaryo ng aming kasal, uminom ako ng isang baso ng mainit na gatas na iniabot ng asawa ko at makalipas ang ilang sandali, nawalan ako ng malay.
Nang magising ako, malamig na malamig ang anit ko.
Pagtingin ko sa salamin, halos hindi ko makilala ang sarili ko. Kalbo ang ulo ko, at may iginuhit na pagong sa noo ko.
Si Gianna Cruz, ang estudyanteng sinuportahan ko sa loob ng tatlong taon, ay hawak ang hair clipper habang humahagikgik.
“Ate, ang bilog ng ulo mo. Para kang itlog na nilaga.”
Sa likod niya, nakatayo ang asawa kong si Carlo Reyes. Nakangiti siya habang nakatingin sa kanya.
“Si Gianna nag-aaral ng hairstyling. Ginawa ka lang niyang practice. Tutubo rin naman ang buhok mo. Huwag kang masyadong mababaw.”
Hinaplos ko ang makinis kong ulo.
Tinitigan ko ang dalawang taong ginagamit ang dignidad ko bilang biro.
At napatawa ako.
“Practice lang pala?”
“Kung ganoon, sige.”
“Magpa-practice rin ako sa inyong dalawa.”
Biglang nawala ang ngiti ni Carlo.
Si Gianna, ang dating mahirap na estudyanteng tinulungan ko, ay patuloy pa ring nakangiti.
“Ate, huwag ka nang magalit. Sabi ni Kuya Carlo, mabait at mapagbigay ka naman daw.”
Inalog niya ang hair clipper sa kamay niya. May mga piraso pa roon ng buhok ko.
Hindi ko siya tiningnan.
Kay Carlo ako nakatitig.
“Carlo, limang taon tayong kasal. Ito ba ang sorpresa mo para sa akin?”
Kumunot ang noo niya.
“Maria, tama na.”
“Buhok lang naman iyon. Tutubo rin.”
“Hindi naman sinasadya ni Gianna. Gusto lang niyang subukan ang bagong style sa iyo.”
“Grabe ka naman. Biro lang, hindi mo pa kayang sakyan?”
Sumabat agad si Gianna.
“Tama, Ate. Ang puti ng balat mo. Mas matapang nga tingnan ang mukha mo ngayong maikli ang buhok mo.”
Pagkatapos ay inilabas niya ang cellphone niya.
“Pipicturan kita. Baka magustuhan ng mga kaibigan natin. Sikat ka sigurado.”
Tinitigan ko siya.
“Ilapag mo ang cellphone.”
Biglang natigilan si Gianna.
Pero si Carlo ang nagalit.
Hinawakan niya ang braso ko at hinila ako palapit sa kanya.
“Bakit ka ba galit na galit kay Gianna? Estudyante lang siya. Gusto mo bang takutin ang bata?”
Napadiin ang katawan ko sa kanya.
Masakit.
Pero hindi ako pumalag.
Tumingala lang ako.
“Carlo, nilagyan mo ng gamot ang gatas, hindi ba?”
Nawala ang kulay sa mukha niya.
“Anong gamot?”
“Pampatulog.”
Tahimik.
“Gaano ako katagal nawalan ng malay?”
Hindi niya ako matingnan.
“Wala kang alam. Pagod ka lang.”
Tumango ako.
Parang ngayon ko lang talaga siya nakilala.
Kinuha ko ang cellphone ko at kinunan ng malinaw na larawan ang ulo kong kalbo at ang pagong sa noo ko.
Sumigaw siya.
“Maria, ano bang ginagawa mo?”
Lumapit siya para agawin ang cellphone.
Umatras ako.
“Huwag mo akong hawakan.”
“Magandang alaala ito.”
“Limang taon tayong kasal. Siguro dapat may litrato ako sa regalong ibinigay mo sa akin ngayong anibersaryo.”
Pumasok ako sa dressing room at isinara ang pinto.
Sa labas, narinig ko ang malakas na pagtambol ni Carlo sa pinto.
“Maria, buksan mo ito!”
Samantala, narinig ko ang malambing na boses ni Gianna.
“Kuya Carlo, huwag ka nang magalit. Baka kailangan lang talaga ni Ate ng oras para kumalma.”
Hindi ako sumagot.
Binuksan ko ang safe.
Kinuha ko ang birth certificate ko, mga dokumento ng bahay, bank records at ang kontrata ng mga ari-arian ko bago pa kami ikasal.
Isa-isa kong inayos ang lahat sa isang simpleng backpack.
Pagkatapos, nagsuot ako ng bagong damit at kumuha ng cap.
Binuksan ko ang pinto.
Nandoon sila sa sala.
Magkatabi.
Parang walang nangyari.
Tumingin sa akin si Carlo.
“Okay ka na?”
Hindi ako sumagot.
Lumapit siya.
“Kung buburahin mo ang litrato at hihingi ka ng tawad kay Gianna, kalimutan na natin ang lahat.”
Tiningnan ko siya nang matagal.
Pagkatapos, lumapit ako kay Gianna.
Napaatras siya.
“Ate, ako…”
Isang malakas na sampal ang umalingawngaw sa buong sala.
Napatigil ang lahat.
Hinawakan ni Gianna ang pisngi niya.
Si Carlo naman ay napasigaw.
“Maria!”
Ngumiti ako nang bahagya.
“Ang sampal na ito ay para sa babaeng limang taon na naniniwalang may respeto pa sa pagsasama ninyo.”
Tumalikod ako.
Binuksan ko ang pinto.
At bago ako tuluyang lumabas, sinabi ko…
“Carlo, huwag kang mag-alala.”
“Hindi lang ako aalis sa bahay na ito.”
“Babalik ako para kunin ang lahat ng tunay na pag-aari ko…”
Maraming salamat sa pagsama sa kuwento hanggang dito Simula pa lamang ito…
Hindi ko na hinintay ang sagot niya.
Lumabas ako ng bahay dala ang isang backpack.
Sa likod ko, narinig ko pa ang malakas na boses ni Carlo.
“Maria, huwag kang magbiro! Kapag umalis ka ngayon, tapos na tayo!”
Huminto ako sa harap ng gate.
Hindi ako lumingon agad.
Limang taon kong pinangarap na marinig ang salitang iyon mula sa kanya.
Ngayon, wala na itong epekto.
Dahan dahan akong lumingon.
“Carlo, matagal nang tapos.”
Namutla ang mukha niya.
Si Gianna naman ay nakatayo sa likod niya, tahimik na tahimik.
“Hindi mo lang napansin.”
Sumakay ako sa kotse.
At sa unang pagkakataon matapos ang limang taon, isinara ko ang pinto nang hindi iniisip kung may maiinis ba sa akin.
Hindi ko alam kung saan ako pupunta.
Alam ko lang kung saan ako ayaw bumalik.
Sa bahay ng kaibigan kong si Andrea sa Quezon City ako pansamantalang tumuloy.
Pagbukas pa lang niya ng pinto, napatingin siya sa akin.
“Maria…”
“Hi.”
“Anong nangyari sa buhok mo?”
Napangiti ako.
“Mahabang kuwento.”
“May gumawa nito sa iyo?”
Tumango ako.
“Si Carlo?”
“Siya ang nagbigay ng permiso.”
Napatigil siya.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Hindi niya ako pinigilan.”
Iyon lang.
Hindi na ako nagkuwento nang gabing iyon.
Hindi ko kayang sabihin nang buo.
Nang makatulog na si Andrea, bumangon ako at pumunta sa kusina.
Kumuha ako ng tubig.
Tumingin ako sa salamin sa ibabaw ng lababo.
Kalbo.
May pagong sa noo.
Napatawa ako nang mahina.
“Ang galing mo, Maria.”
Pero pagkatapos ng ilang segundo, napuno ng luha ang mga mata ko.
Hindi ko pinunasan.
Hinayaan ko.
Kasi pagod na pagod na akong maging malakas.
Kinabukasan, pumunta ako sa abogado ng pamilya ko.
Si Attorney Rafael Santos.
Pagkakita niya sa akin, hindi siya nagtanong tungkol sa buhok ko.
Hindi rin siya nagulat nang marinig ang kuwento.
Ang unang sinabi niya ay…
“May ginawa ba siyang dokumentadong paglipat ng pera?”
“Hindi ko alam.”
“May access siya sa joint accounts?”
“Oo.”
“May negosyo kayong pareho?”
“Meron.”
“May prenup?”
“Meron.”
Tumango siya.
“Then we start there.”
Inilabas ko ang folder na kinuha ko mula sa safe.
Ibinigay ko sa kanya.
Isa isa niyang tiningnan.
Tahimik.
Pagkatapos, napatingin siya sa akin.
“Maria, alam mo ba kung magkano ang inilabas niya sa joint account ninyo nitong nakaraang taon?”
“Hindi.”
“Mahigit dalawang milyong piso.”
Nanlamig ang kamay ko.
“Para saan?”
“Hindi pa natin alam.”
Naglabas siya ng isa pang papel.
“Pero may pangalan dito.”
Binasa ko.
Gianna Cruz.
Napapikit ako.
“Hindi ako makapaniwala.”
“May isa pa.”
“Meron pa?”
Tumango siya.
“May maliit na kumpanya na nakapangalan kay Gianna.”
Tumingin ako sa kanya.
“Kailan pa?”
“Walong buwan na.”
Walong buwan.
Ibig sabihin, habang nakikita ko siyang kumakain sa bahay namin, habang tinutulungan ko siyang mag-aral, habang tinatawag niya akong Ate…
may sarili na pala siyang negosyo.
At may perang galing sa amin.
Hindi.
Hindi sa amin.
Sa akin.
Tumayo ako.
“Attorney.”
“O?”
“Gusto kong maibalik lahat ng pera na mapapatunayang akin.”
Tumango siya.
“At tungkol kay Carlo?”
Huminga ako nang malalim.
“Gusto kong matapos ang kasal namin nang maayos.”
“Sigurado ka?”
“Oo.”
“Walang balikan?”
Napatingin ako sa kanya.
“Wala.”
“Galit ka ngayon.”
“Hindi.”
Tumahimik ako sandali.
“Pagod ako.”
Mas malinaw iyon kaysa galit.
At doon nagsimula ang proseso.
Hindi ako bumalik sa bahay.
Hindi ako nakipagtalo kay Carlo sa telepono.
Hindi ako nag-post ng larawan ng kalbo kong ulo.
Hindi ko rin inilabas sa social media ang mga pribadong usapan namin.
May mga bagay na kahit nasaktan ka, hindi mo kailangang ipagsigawan sa buong mundo.
Sapat nang alam mo ang katotohanan.
Tatlong araw pagkatapos noon, tumawag si Carlo.
Hindi ko sinagot.
Tumawag ulit.
At ulit.
Sa ikaapat na tawag, sinagot ko.
“Maria.”
Tahimik ako.
“Nasaan ka?”
“Hindi mahalaga.”
“Umuwi ka na.”
“Hindi.”
“Galit ka lang.”
“Hindi.”
“Kung tungkol kay Gianna, aalis na siya sa bahay.”
Napangiti ako nang mapait.
“Hindi naman siya ang dahilan kung bakit aalis ako.”
“Kung ganoon, ano?”
“Carlo, tingnan mo ang ginawa mo.”
Tahimik siya.
“Nilagyan mo ng gamot ang iniinom ko.”
“Hindi naman malakas iyon.”
“Pinatulog mo ako.”
“Para lang naman—”
“Hindi mo alam kung ano ang puwedeng mangyari sa akin.”
Hindi siya sumagot.
“Pagkatapos, habang wala akong malay, hinayaan mong gawin sa akin iyon.”
“Buhok lang iyon.”
Napapikit ako.
Iyon na naman.
Buhok lang.
Biro lang.
Pampatulog lang.
Parang bawat bagay na ginawa niya ay maliit dahil siya ang gumawa.
“Carlo.”
“O?”
“Hindi ko na gustong marinig ang salitang ‘lang’ mula sa iyo.”
Tumahimik siya.
“May mga bagay na maliit para sa taong gumagawa. Pero hindi para sa taong pinagagawa nito.”
Ibinaba ko ang tawag.
Hindi ko alam kung naiintindihan niya.
Hindi ko na rin kailangan.
Pagkalipas ng dalawang linggo, dumating ang unang sulat mula sa abogado niya.
Humihingi ng patas na paghahati ng ari arian.
Napangiti ako nang mabasa ko iyon.
Patas?
Sige.
Patas tayo.
Dinala ko sa abogado ko ang lahat.
Mga resibo.
Mga bank statement.
Mga kontrata.
Mga dokumento ng condo.
Mga investment.
Lahat.
At doon lumabas ang isang bagay na hindi ko inaasahan.
May bahagi ng negosyo ni Carlo na binuksan gamit ang perang ibinigay ko bago pa kami ikasal.
May mga dokumento siyang pinirmahan na nagsasabing personal investment iyon mula sa akin.
Hindi niya puwedeng angkinin.
Mas malala pa.
May ilang transfer na ginawa mula sa joint account papunta sa personal account ni Gianna.
Hindi ko alam kung ano ang ginawa nila sa pera.
Pero alam kong hindi iyon maliit.
Nang malaman ni Carlo na nakita namin ang mga records, bigla siyang tumawag.
“Maria, pag usapan natin.”
“Napag usapan na.”
“Hindi mo naiintindihan.”
“Then explain.”
“Ginamit ko lang ang pera para sa negosyo.”
“Sa pangalan ni Gianna?”
Tahimik.
“Carlo?”
“May dahilan.”
“Anong dahilan?”
Wala.
At sa katahimikan na iyon, may sagot na.
Hindi na ako nagtanong.
Lumipas ang ilang buwan.
Hindi naging madali.
May mga gabing gusto kong bumalik.
Hindi dahil mahal ko pa siya.
Dahil nakasanayan ko.
Mahirap palang umalis sa isang buhay na limang taon mong inuulit araw araw.
May mga umagang nagigising ako at hinahanap ang boses niya.
May mga sandaling may gusto akong ikuwento at saka ko maaalala na wala na akong taong kailangang sabihan.
Masakit iyon.
Pero lumilipas.
Unti unti.
Isang araw, sinabi ni Andrea sa akin:
“Bakit hindi ka magtayo ulit ng sarili mong negosyo?”
“May negosyo naman ako.”
“Hindi iyon ang ibig kong sabihin.”
Tumingin ako sa kanya.
“Anong gusto mong gawin?”
“Hindi ko alam.”
“Alam mo.”
“Hindi.”
“Alam mo.”
Napatawa ako.
“Ang kulit mo.”
“Maria, tatlong taon mong sinuportahan si Gianna dahil gusto niyang mag hairstyling.”
“Oo.”
“Bakit hindi ikaw ang gumawa ng sarili mong scholarship program?”
Napaisip ako.
Hindi para kay Gianna.
Hindi para patunayan ang isang bagay.
Para sa ibang babae.
Para sa mga estudyanteng may talento pero walang pera.
Isang linggo pagkatapos noon, nagsimula ako.
Maliit lang.
Limang scholar.
Isang maliit na training room sa Makati.
Dalawang lumang computer.
Isang sewing machine.
At ilang gamit sa beauty training.
Walang engrandeng launch.
Walang press conference.
Nagpost lang ako sa isang maliit na community group.
“Limang scholarship slots para sa mga kabataang gustong matuto ng hairstyling, basic makeup, sewing at digital design.”
Kinabukasan, mahigit isang daang application ang dumating.
Napaupo ako.
“Grabe.”
Tumawa si Andrea.
“Sabi ko sa iyo.”
“Limang slots lang.”
“Sa ngayon.”
At ganoon nagsimula ang bagong buhay ko.
Samantala, unti unti namang gumuho ang negosyo ni Carlo.
Nawalan siya ng dalawang malaking kliyente.
Umalis ang ilang empleyado.
May mga investor na nagtanong tungkol sa mga financial records.
Hindi ko iyon ipinagdiwang.
Hindi ko rin ikinalungkot.
May sariling buhay ang bawat bunga.
Hindi ko na kailangang itulak.
Si Gianna naman ay hindi na nagpakita.
Hanggang isang hapon.
Nakatayo ako sa labas ng training room nang makita ko siya.
Mag isa.
Walang makeup.
Walang mamahaling damit.
May hawak na brown envelope.
“Ate Maria.”
Hindi ako sumagot.
Lumapit siya.
“Pwede ba tayong mag usap?”
“Kung tungkol kay Carlo, ayoko.”
“Hindi tungkol sa kanya.”
Napatingin ako.
“Kung gayon?”
Iniabot niya ang envelope.
“Mga resibo.”
Binuksan ko.
Mga bayad sa tuition.
Mga training fee.
Mga gamit.
Mga transfer.
Lahat ng perang ginastos ko para sa kanya.
“Bakit mo ibinabalik?”
“Hindi ko kayang itago.”
“Hindi mo kailangang bayaran lahat.”
“Kailangan ko.”
“Gianna.”
Napaluha siya.
“Akala ko galit ka lang sa akin dahil sa buhok.”
Hindi ako sumagot.
“Pero habang tumatagal, naiintindihan ko.”
“Hindi mo kailangan maintindihan lahat.”
“Hindi.”
Pinunasan niya ang luha niya.
“Kailangan kong aminin.”
Tahimik ako.
“Ginamit ko ang kabaitan mo.”
Iyon ang unang pagkakataong narinig ko siyang magsabi ng totoo nang walang palusot.
“Kasalanan ko iyon.”
Tumango ako.
“Oo.”
Hindi siya nagulat.
“Hindi ko hinihingi na patawarin mo ako.”
“Good.”
Napatingin siya sa akin.
“Bakit?”
“Dahil hindi ko pa kaya.”
Tumango siya.
“Maiintindihan ko.”
Bago siya umalis, napatingin siya sa training room.
“May scholarship pa ba?”
“Bakit?”
“Gusto kong mag apply.”
Napataas ang kilay ko.
“Bilang estudyante?”
“Oo.”
“Hindi kita bibigyan ng espesyal na treatment.”
“Hindi ko hinihingi.”
“May interview.”
“Sige.”
“May exam.”
“Sige.”
“At kung hindi ka pumasa?”
“Uulitin ko.”
Tinitigan ko siya.
Hindi ko alam kung pagbabago iyon o takot lang na mawalan siya ng huling pagkakataon.
Pero hindi ko na kailangang hulaan.
“Mag apply ka.”
Tumango siya.
At umalis.
Hindi ko siya niyakap.
Hindi ko sinabi na okay lang.
Hindi pa okay.
Pero hindi na rin ako galit na parang dati.
Minsan, ang forgiveness hindi isang pinto na biglang bumubukas.
Minsan, maliit lang na siwang.
At sapat na iyon.
Lumipas ang isang taon.
Natapos ang divorce proceedings.
Wala nang malaking away.
Wala nang tawagan.
Wala nang “baka puwede pa.”
Nang araw na pormal nang natapos ang lahat, nagpunta ako sa beach sa Batangas kasama si Andrea.
Umupo kami sa buhangin.
Tahimik.
Tinanong niya ako:
“Masaya ka ba?”
Tumingin ako sa dagat.
“Hindi ko alam.”
“Bakit?”
“Siguro hindi pa ako sanay.”
“Sa alin?”
“Sa pagiging malaya.”
Tumawa siya.
“Ang weird mo.”
“Alam ko.”
Huminga ako nang malalim.
“Pero masarap.”
Makalipas ang ilang buwan, tumubo na nang maayos ang buhok ko.
Hindi na ako nagsusuot ng cap.
Isang araw, may graduation event ang foundation.
Mahigit tatlumpung babae ang nagtapos.
May mga nanay.
May mga batang galing sa probinsya.
May isang single mother na nakapagbukas ng maliit na salon.
May isang estudyanteng gumawa ng sariling online clothing shop.
May isa namang natanggap sa isang malaking beauty company.
Nakatayo ako sa gilid ng stage nang tawagin ang pangalan ko.
“Ma’am Maria, may gusto po kayong sabihin?”
Umakyat ako.
Tiningnan ko sila.
Hindi ako naghanda ng speech.
Kaya nagsalita lang ako.
“May panahon sa buhay ko na akala ko kapag nawala ang isang tao, mawawala rin ang buhay na binuo ko.”
Tahimik ang lahat.
“Hindi pala.”
“May mga bagay na kapag nawala, doon mo lang makikita kung gaano karaming espasyo ang naiwan para sa sarili mo.”
May isang babae sa unang hanay na napaluha.
Ngumiti ako.
“Kung may taong nagsabi sa inyo na maliit lang ang pangarap ninyo, huwag ninyong pag awayan.”
“Magtrabaho lang kayo.”
“Kapag sinabi nilang hindi ninyo kaya, huwag ninyong ubusin ang lakas ninyo para sumagot.”
“Hayaan ninyong resulta ang magsalita.”
Huminto ako.
“At kung dumating ang araw na kailangan ninyong pumili sa pagitan ng pagiging komportable at pagiging malaya…”
Napangiti ako.
“Piliin ninyo kung saan kayo makakahinga.”
Malakas ang palakpakan.
Pero hindi iyon ang pinakamasayang sandali.
Pagkatapos ng ceremony, may isang batang babae na lumapit.
“Ma’am.”
“O?”
“Pwede po ba akong magpasalamat?”
“Bakit?”
“Dahil kung hindi po kayo nag scholarship sa akin, nagtatrabaho pa rin po ako sa palengke.”
Napangiti ako.
“Walang anuman.”
“Hindi po.”
Umiling siya.
“Hindi ko po makakalimutan.”
Hinawakan ko ang balikat niya.
“Then one day, tulungan mo rin ang iba.”
Tumango siya.
“Promise.”
At doon ko naramdaman na tama ang desisyon ko.
Hindi ko kailangang mabawi ang limang taon.
Hindi ko kailangang baguhin ang nakaraan.
May mga taong hindi mo na kailangang makasama para maging bahagi ng magandang bagay na nangyayari sa buhay mo.
Isang gabi, habang nasa opisina ako, may dumating na mensahe.
Galing kay Carlo.
Matagal ko itong tinitigan.
Binuksan ko.
“Maria, hindi ko hinihingi na bumalik ka. Gusto ko lang sabihin na nagsisisi ako.”
Wala akong naramdaman.
Hindi saya.
Hindi galit.
Wala.
May kasunod.
“Ngayon ko lang naiintindihan na hindi pala kita nawala noong umalis ka. Matagal na kitang nawala noong hindi ko na nakita ang halaga mo.”
Ibinaba ko ang phone.
Hindi ako sumagot.
Pagkatapos, tumingin ako sa salamin.
Mahaba na ulit ang buhok ko.
Maayos na ang mukha ko.
Wala nang pagong sa noo.
Pero naalala ko pa rin ang babaeng iyon.
Iyong babaeng nagising na kalbo.
Iyong babaeng akala niya wala nang natitira sa kanya.
Ngayon, alam ko na.
Hindi pala siya nawalan.
May isang bersyon lang ng sarili niya ang natapos.
At ang sumunod…
mas matapang.
Mas tahimik.
Mas marunong pumili.
Makalipas ang ilang linggo, may bagong application sa foundation.
Isang pangalan ang nakasulat.
Hindi ko kilala.
Pero sa emergency contact, may nakalagay na pangalan.
Carlo Reyes.
Napahinto ako.
Anak niya.
Isang batang babae na gustong mag aral ng digital design.
Binasa ko ang application mula simula hanggang dulo.
Walang dahilan para tanggihan siya.
Tinanggap namin.
Hindi dahil anak siya ni Carlo.
Hindi dahil gusto kong ipakita na mabuti akong tao.
Dahil wala siyang kasalanan sa ginawa ng kanyang ama.
At nang dumating siya sa unang araw ng training, hindi ko sinabi kung sino ako.
Hindi rin niya alam ang buong kuwento.
Umupo lang siya sa harap ng computer.
Tahimik.
Nakatingin sa screen.
Maya maya, tumingin siya sa akin.
“Ma’am, mahirap po pala.”
Napangiti ako.
“Alam ko.”
“Pwede po bang sumuko?”
“Pwede.”
Nagulat siya.
“Talaga?”
“Oo.”
“Pero?”
“Bago ka sumuko, matulog ka muna.”
Tumawa siya.
“Bakit?”
“Baka pagod ka lang.”
Tumawa rin siya.
At sa sandaling iyon, bigla kong naramdaman na tapos na talaga.
Hindi ang buhay ko.
Iyong dating buhay ko.
Wala na akong kailangang patunayan.
Wala na akong kailangang balikan.
Wala na akong kailangang hintayin.
Kinagabihan, umuwi ako sa sarili kong apartment.
Tahimik.
May mga halaman sa bintana.
May mga librong hindi ko pa natatapos.
May mga plano para bukas.
Binuksan ko ang ilaw.
Tumingin ako sa salamin.
At sinabi ko sa sarili ko:
“Maria, nakaligtas ka.”
Sandali akong natahimik.
Pagkatapos ay napangiti ako.
“Hindi.”
“Mas higit pa roon.”
“Bumangon ka.”
Sa mesa, may maliit na keychain na hugis pagong.
Regalo iyon ng isang scholar.
Dati, kapag nakikita ko ang pagong, naaalala ko ang kahihiyang ginawa nila sa akin.
Ngayon, iba na.
Mabagal.
Pero umaabante.
Hindi kailangang mabilis.
Hindi kailangang ipakita sa lahat.
Basta hindi na bumabalik sa dati.
Kinuha ko ang keychain at isinabit sa bag ko.
Kinabukasan, may bagong batch ng scholars.
May bagong mga pangarap.
May bagong problema.
May mga batang iiyak dahil mahirap ang training.
May mga taong susuko.
May mga taong babalik.
At ako?
Nandoon lang.
Hindi bilang babaeng niloko.
Hindi bilang dating asawa ni Carlo Reyes.
Hindi bilang babaeng minsang ginawang biro ang ulo.
Ako si Maria.
Isang babaeng natutong umalis.
Isang babaeng natutong magsimula.
At higit sa lahat…
isang babaeng hindi na kailangang humingi ng permiso para piliin ang sarili niya.
At siguro iyon ang pinakamagandang regalong natanggap ko matapos ang limang taong kasal.
Hindi galing kay Carlo.
Hindi galing kay Gianna.
Galing sa akin.
At sa unang pagkakataon sa mahabang panahon…
sapat na iyon.